Absürdizm
İnsanın anlam arayışı ile anlam sunmayan, sessiz bir evren arasındaki çatışmayı merkeze alan düşünce.
Sözlük
Okurken karşına çıkacak kavramlar.
İnsanın anlam arayışı ile anlam sunmayan, sessiz bir evren arasındaki çatışmayı merkeze alan düşünce.
Bir hikâyenin, kişilerinin ve olaylarının görünen anlamının ardında başka, genellikle ahlaki ya da siyasi bir anlam taşıması.
Yazarın kendi tanık olduğu olayları, tanıdığı kişileri ve yaşadığı dönemi anlattığı düzyazı türü; hatırat olarak da bilinir.
Bir anlatıda olayları okura aktaran ses.
İnsanlığın ortak deneyimlerinden süzülüp kuşaktan kuşağa aktarılan ilk örnek, kalıp imge.
19. yüzyılın sonunda Viyana'da Carl Menger'le başlayan iktisat düşüncesi.
17. yüzyılın sonundan 18. yüzyılın sonuna uzanan, aklı, bilimi ve bireysel özgürlüğü otoritenin ve geleneğin önüne koyan düşünce hareketi.
1950'lerde ABD'de ortaya çıkan, tüketim toplumuna ve yerleşik değerlere başkaldıran yazar grubu.
Bir karakterin çocukluk ya da gençlikten olgunluğa uzanan ruhsal ve ahlaki gelişimini izleyen roman türü.
Bilimsel ve teknolojik gelişmelerin insan ve toplum üzerindeki olası etkilerini hayal eden kurgu türü.
Bir karakterin düşüncelerini, çağrışımlarını ve duygularını zihinde belirdiği düzensiz akışıyla aktaran anlatım tekniği.
İngilizcede mindfulness olarak bilinen, dikkati yargılamadan şimdiki ana, nefese, bedene ve düşüncelere yöneltme pratiği.
İnsan zihninin bilgiyi işlerken sistematik olarak yaptığı düşünme hataları.
Bir kişinin hayatının başka biri tarafından belgelere, tanıklıklara ve araştırmaya dayanarak anlatıldığı eser.
Siddhartha Gautama'nın, yani Buda'nın öğretilerine dayanan ve Hindistan'da doğup Asya'nın büyük bölümüne yayılan din ve felsefe geleneği.
Evrenin yaklaşık 13,8 milyar yıl önce son derece sıcak ve yoğun bir durumdan genişlemeye başladığını öne süren kozmoloji modeli.
Olağanüstü ve doğaüstü olayların gerçekçi bir anlatının içinde sıradan bir şeymiş gibi aktarıldığı anlatım biçimi.
İstihbarat dünyasını, gizli ajanları, ihaneti ve devletler arası çatışmaları konu alan kurgu türü.
Çocuklar için yazılan ya da zamanla çocukların benimsediği masal, öykü, roman ve şiirlerin bütünü.
İnsanların ekonomik kararlarını yalnızca akılcı hesaplarla değil, duygular, alışkanlıklar ve zihinsel kestirmelerle de verdiğini inceleyen iktisat dalı.
Yazarın herhangi bir konudaki kişisel görüş ve gözlemlerini, kanıtlama kaygısı taşımadan, samimi bir dille anlattığı düzyazı türü.
Bilginin kaynağının akıl değil deneyim ve duyular olduğunu savunan felsefe görüşü; ampirizm olarak da anılır.
Bir toplumun kahramanlarını, savaşlarını ve kuruluş anlatılarını uzun, coşkulu bir dille anlatan manzum eser.
Baskıcı, korku dolu ya da insanlığını yitirmiş bir toplumu anlatan kurgu türü.
Klasik Doğu edebiyatlarında bir şairin şiirlerini belli bir düzene göre bir araya getirdiği kitap.
Osmanlı döneminde saray ve medrese çevresinde gelişen, Arap ve Fars edebiyatından etkilenmiş klasik Türk şiiri geleneği.
İyinin ve kötünün, doğru eylemin ve iyi yaşamın ne olduğunu araştıran felsefe dalı; ahlak felsefesi olarak da bilinir.
Canlı türlerinin kuşaklar boyunca değişerek ortak atalardan türediğini açıklayan bilimsel kuram.
Kahramanları çoğunlukla insan gibi düşünen ve konuşan hayvanlar olan, sonunda bir ders vermeyi amaçlayan kısa anlatı.
Büyünün, doğaüstü varlıkların ve tümüyle hayalî dünyaların yer aldığı kurgu türü.
Kadınların erkeklerle eşit siyasal, ekonomik ve toplumsal haklara sahip olmasını savunan düşünce ve hareketler bütünü. 19. yüzyılda seçme hakkı mücadelesiyle başladı, 20. yüzyılda toplumsal cinsiyet rollerinin eleştirisine genişledi.
Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday'ın 1941'deki ortak kitapları Garip'le başlayan şiir hareketi; Birinci Yeni olarak da anılır.
Divan şiirinin en sevilen nazım biçimi; genellikle beş ile on beş beyit arasında, aşkı, şarabı, ayrılığı ve güzelliği işleyen şiir.
Ergenlik çağındaki okurlara yönelen, genç kahramanların kimlik arayışını, ilk aşkları, aile ve okul çatışmalarını anlatan kurgu.
19. yüzyılda romantizme tepki olarak gelişen, gündelik hayatı ve toplumu olduğu gibi, gözleme dayanarak yansıtmayı amaçlayan edebiyat akımı.
18. yüzyılın sonunda İngiltere'de doğan, korku ile romantizmi birleştiren edebiyat türü.
Albert Einstein'ın 20. yüzyılın başında geliştirdiği, uzay, zaman ve kütleçekimi anlayışımızı kökten değiştiren fizik kuramı.
Çizgi roman diliyle anlatılan, kapsamlı ve bağımsız bir hikâye sunan uzun soluklu eser.
Kişinin yaşadıklarını, düşüncelerini ve duygularını tarih atarak, gün gün kaydettiği yazı türü.
Anlattıklarına tam olarak güvenilemeyen, bilerek ya da farkında olmadan gerçeği çarpıtan anlatıcı.
Kişileri, kurumları ya da toplumsal kusurları alay, abartı ve ironi yoluyla eleştiren edebî tavır.
1950'lerde Garip akımının yalınlığına tepki olarak doğan Türk şiiri hareketi.
Bir devletin coğrafi konumunun, sınırlarının, doğal kaynaklarının ve nüfusunun onun gücünü ve dış politikasını nasıl biçimlendirdiğini inceleyen alan.
Franz Kafka'nın eserlerindeki atmosferden türetilen sıfat.
Monomit olarak da bilinen, dünyanın pek çok mitinde ve hikâyesinde ortak görülen anlatı şablonu: kahraman alışık olduğu dünyadan ayrılır, sınavlardan ve büyük bir krizden geçer, değişmiş olarak evine döner.
Üretim araçlarının büyük ölçüde özel mülkiyette olduğu, mal ve hizmetlerin piyasada kâr amacıyla üretilip değiş tokuş edildiği ekonomik sistem.
Ölüm, savaş, hastalık ya da şiddet gibi normalde gülünmeyecek kadar ağır konuları gülünç bir dille ele alan mizah türü.
Birinci Dünya Savaşı'nın ardından yetişkinliğe adım atan ve savaşın yıkımıyla yönünü kaybetmiş sayılan kuşağa verilen ad.
Salgın, nükleer savaş, iklim felaketi gibi büyük bir yıkımdan sonra hayatta kalanların dünyasını anlatan kurgu.
Okurda korku, dehşet ve tedirginlik uyandırmayı amaçlayan kurgu türü.
Hannah Arendt'in, Nazi yetkilisi Adolf Eichmann'ın Kudüs'teki yargılanmasını izledikten sonra ortaya attığı kavram.
Hayata ve dünyaya olumsuz beklentilerle bakma eğilimi; felsefede ise varoluşun özünde acı taşıdığını öne süren görüş.
Anadolu köylüsünün yoksulluğunu, toprak ve ağalık düzenini, doğayla mücadelesini konu alan roman çizgisi.
Bireyin özgürlüğünü, hukukun üstünlüğünü, mülkiyet hakkını ve devlet gücünün sınırlandırılmasını temel alan siyasi ve iktisadi düşünce geleneği.
Psikiyatr Viktor Frankl'ın geliştirdiği, insanın temel güdüsünün anlam arayışı olduğunu savunan psikoterapi yaklaşımı.
Karl Marx ve Friedrich Engels'in 19. yüzyılda geliştirdiği, toplumu üretim ilişkileri ve sınıf çatışması üzerinden çözümleyen düşünce.
Olağanüstü olayların, sihirli varlıkların ve belirsiz bir zamanın ('bir varmış bir yokmuş') içinde geçen, kökü sözlü geleneğe dayanan anlatı.
Birine bir şey bildirmek, duygu ya da düşünce iletmek için yazılan yazı; edebiyatta ise ünlü kişilerin mektupları ve mektup biçiminde kaleme alınmış eserler ayrı bir tür oluşturur.
Olayların karakterlerin birbirine yazdığı mektuplar, bazen de günlükler ve belgeler aracılığıyla anlatıldığı roman biçimi. 18. yüzyıl Avrupa'sında çok sevildi; okura karakterlerin iç dünyasına doğrudan, aracısız bakma imkânı verir.
Her beytin kendi içinde uyaklı olduğu, bu sayede çok uzun hikâyeleri anlatmaya elverişli klasik nazım biçimi.
II. Meşrutiyet'ten Cumhuriyet'in ilk yıllarına uzanan, dilde sadeleşmeyi ve yerli konuları savunan edebiyat dönemi.
Bir topluluğun evrenin, tanrıların, kahramanların ve insanın kökenine dair anlattığı kutsal hikâyelerin bütünü; aynı zamanda bu hikâyeleri inceleyen bilim dalı.
19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyılın ilk yarısında geleneksel anlatım kalıplarından kopan edebiyat hareketi.
Gerçekçiliği bilimsel bir gözlem yöntemine dönüştürmeye çalışan 19. yüzyıl sonu akımı.
Yerleşik değerlerin, ahlak ilkelerinin ya da yaşamın anlamının temelsiz olduğunu öne süren görüş.
Şarkiyatçılık olarak da bilinen, Doğu toplumlarının dillerini, kültürlerini ve tarihini inceleyen Batı kökenli çalışma alanı; sanatta da Doğu'yu konu alan tasvirlerin genel adı.
Bir kişinin kendi hayatını kendi kaleminden anlattığı eser.
Tek bir olay, an ya da durum etrafında kurulan kısa düzyazı anlatı.
Bir dönemin bilim insanlarının ortak kabul ettiği kuramlar, yöntemler ve sorular bütünü; daha genel anlamda bir düşünce çerçevesi.
Toplumun alt katmanlarından gelen, kurnaz ve çoğu zaman sevimli bir kahramanın yolculuklar ve maceralar boyunca farklı çevrelerle karşılaşmasını anlatan, epizotlardan oluşan roman türü. 16. yüzyıl İspanya'sında doğdu; kahramanın gözünden toplumun ikiyüzlülüğünü mizahla eleştirir.
Bir suçun, çoğunlukla bir cinayetin, dedektif ya da polis tarafından ipuçları izlenerek çözülmesini anlatan tür.
Bilimsel bilgiyi uzman olmayan okurun anlayabileceği açık ve ilgi çekici bir dille aktaran yazı türü.
20. yüzyılın ikinci yarısında modernizmin ardından gelen, büyük anlatılara ve kesin doğrulara kuşkuyla bakan yaklaşım.
Ruhsal hastalıklardan çok insanın güçlü yanlarını, iyi oluşunu ve mutluluğunu inceleyen psikoloji yaklaşımı. 1990'ların sonunda Martin Seligman'ın öncülüğünde bir akım hâline geldi.
Sigmund Freud'un 19. yüzyılın sonunda geliştirdiği, insan davranışını bilinçdışı süreçlerle açıklayan kuram ve tedavi yöntemi.
Olaylardan çok karakterlerin iç dünyasına, bunalımlarına, güdülerine ve kendileriyle hesaplaşmalarına odaklanan roman türü.
Akılcılık olarak da bilinen, doğru bilginin kaynağını duyulardan çok akılda gören felsefe yaklaşımı. 17. yüzyılda Descartes, Spinoza ve Leibniz bu görüşün büyük temsilcileri oldu; matematiği bilginin örneği saydılar.
18. yüzyılın sonunda Avrupa'da doğan, akılcılığa karşı duyguyu, hayal gücünü ve bireyin iç dünyasını öne çıkaran sanat akımı.
Rus edebiyatının 19. yüzyılda, kabaca 1830'lardan itibaren şiir, roman ve tiyatroda dünya ölçeğinde başyapıtlar verdiği dönem.
Olayları savaş meydanında ya da savaşın gölgesindeki sivil hayatta geçen, karakterleri savaşa hazırlanan, onun acısını yaşayan ya da yaralarını sarmaya çalışan roman türü.
Hece ya da aruz gibi kalıplaşmış bir ölçüye bağlı kalmadan, şairin kendi ritmine göre yazdığı şiir biçimi; serbest nazım ya da serbest şiir olarak da anılır.
Adını 1891'de yayımlanmaya başlayan Servet-i Fünûn dergisinden alan, Edebiyat-ı Cedîde (Yeni Edebiyat) olarak da bilinen topluluk.
Yazarın gezip gördüğü yerleri, insanları ve gelenekleri anlattığı eser; gezi yazısı olarak da bilinir.
Devletin, iktidarın, adaletin, özgürlüğün ve yasanın kaynağını ve meşruluğunu sorgulayan felsefe dalı.
Sokrates'in, karşısındakine sorular sorarak onun bildiğini sandığı şeyleri sınadığı ve böylece çelişkileri ortaya çıkarıp kendi doğrusunu bulmasına yardım ettiği tartışma yöntemi.
Doğal seçilim ve "güçlü olanın hayatta kalması" fikrini toplumlara, ekonomiye ve siyasete uygulayan 19. yüzyıl görüşü.
MÖ 3. yüzyılda Atina'da Zenon'un kurduğu felsefe okulu.
1839 Tanzimat Fermanı'nın ardından Batı'ya yönelen Osmanlı toplumunda gelişen edebiyat.
Olay örgüsünü geçmişteki gerçek bir döneme, olaylara ya da kişilere dayandıran roman türü.
İslam'da insanın nefsini arındırarak ve sevgiyle Tanrı'ya yaklaşmayı amaçlayan mistik yol.
Oyuncuların bir metni seyirci karşısında canlandırmasına dayanan sahne sanatı; edebiyatta ise sahnelenmek için yazılan oyunların türü.
Devletin ve siyasi otoritenin, bireylerin bazı haklarından düzen ve güvenlik karşılığında gönüllü olarak vazgeçtikleri bir anlaşmaya dayandığını öne süren kuram.
Edebiyatı toplumsal sorunları, sınıf çatışmasını ve emekçilerin hayatını anlatmanın aracı olarak gören anlayış.
Antik Yunan'da doğan, büyük bir kahramanın bir hata ya da kaçınılmaz bir yazgı yüzünden yıkıma sürüklenişini anlatan tiyatro türü.
1950'lerde Avrupa'da öne çıkan, mantıklı olay örgüsünü ve anlamlı diyaloğu bilerek bozan tiyatro anlayışı.
Geniş evrenlerde, yıldızlar arası imparatorluklar, savaşlar ve entrikalar etrafında kurulan büyük ölçekli bilimkurgu alt türü.
Öyküden uzun, romandan kısa anlatı türü; Batı'da novella ya da novelet diye anılır.
Kurgunun kendisinin kurgu olduğunu açıkça hissettirdiği, yazma ve okuma eylemini konu edindiği anlatım biçimi.
Kusursuz ya da ideal düzene kavuşmuş hayalî bir toplum tasarımı.
Ölüm, yalnızlık, özgürlük ve anlam arayışı gibi her insanın yüzleştiği temel sorunları merkeze alan psikoterapi yaklaşımı.
İnsanın önceden belirlenmiş bir özü olmadığını, kim olacağını kendi seçimleriyle belirlediğini savunan felsefe akımı.
İnsanın kendisine, emeğine, çevresine ya da topluma yabancı düşmesi, onlarla bağının kopması.
Öğrenme, akıl yürütme, dil anlama ve problem çözme gibi insan zekâsına özgü sayılan işleri yapabilen bilgisayar sistemleri ve bu sistemleri geliştiren bilim dalı. 1950'lerde akademik bir alan olarak doğdu; son yıllarda makine öğrenmesi ve büyük dil modelleriyle gündelik hayatın parçası oldu.
Çin'de doğup Japonya'da gelişen ve oturarak yapılan meditasyonu, doğrudan deneyimi ve sezgisel kavrayışı öne çıkaran Budist okul.