Beş Şehir
Ahmet Hamdi Tanpınar
Ankara'dan İstanbul'a, Erzurum'un karından Bursa'nın suyuna: Tanpınar, hayatının tesadüfü olan beş şehri anlatırken kaybolan bir dünyanın hüznünü de yazar.
Beş Şehir, Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Ankara, Erzurum, Konya, Bursa ve İstanbul üzerine yazdığı deneme kitabıdır. Yazılar önce Ülkü dergisinde yayımlandı, 1946'da kitaplaştı. Tanpınar şehirlere tarihin, sanatın ve kendi hatıralarının penceresinden bakar; hayatımızdan kaybolan şeylere duyulan hüzünle yeniye duyulan istek arasındaki gerilim kitabın bütününe yayılır. Bir gezi rehberi değil, hissin ve kültürün yoğurduğu bir şehir portresidir.
Beş Şehir bir seyahatname değildir. Tanpınar, kitabın konusunu hayatımızda kaybolan şeylerin ardından duyulan üzüntüyle yeniye karşı beslenen istek olarak tanımlar. Beş şehir bu iki duygunun ortasında durur ve yazar onları kendi hayatının tesadüfleri olarak anlatır. Yazılar önce Ülkü dergisinde bir dizi olarak yayımlandı; sonra Tanpınar Konya'yı da ekleyerek bir kitap hâline getirdi.
Kitap Ankara'yla açılır. Tanpınar şehri, Millî Mücadele yıllarının izini taşıyan, savaşa hazır bir kaleye benzetir. İki yassı tepe arasındaki geçit ona doğal bir savunma hattı gibi görünür; Ankara'nın Timur karşısında Osmanlı'nın yenildiği yer olması ve Türk ermişlerin türbelerinin Roma ile Bizans taşlarıyla yan yana durması da yazının ayrıntılarındandır. Şehrin uzun tarihinde istilalar, yangınlar ve yağmalar az eser bırakmıştır, ama Türk kültürünün daha eski uygarlıklarla iç içe geçtiği yine de görünür. Ardından Erzurum gelir: Tanpınar'ın çocukluğundaki uzun yolculuk, genç bir adam olarak savaştan çıkmış şehre dönüşü ve savaş sonrasında yeniden yükselen kente bakışı. Erzurum'da Birinci Dünya Savaşı'nın acısı en açık hissedilir; şehrin nüfusu savaş yıllarında altmış binden sekiz bine düşmüştür.
Konya yazısı bozkırın çocuğunu anlatır. Şehre hangi yoldan girilirse girilsin, ufukta serap ve ışık oyunları karşılar. Selçuklu sultanlarının başkenti olan şehirde Mevlana ve Şems'in bağı, semazenler ve tasavvuf öne çıkar. Tanpınar, Mevlana'nın Divan-ı Kebir'ini Batı Orta Çağı'nı toplayan Dante'nin eseriyle karşılaştırır. Yazı, sürgün ve acıyı söyleyen türkülerle kapanır.
Bursa, Osmanlı'nın kuruluş dönemini yaşamış, ruhaniyet ve kahramanlık havasını taşıyan bir şehirdir. Tanpınar onu Türk ruhunun en saf ölçülerinden biri olarak görür, Edirne ve İstanbul'a bırakılıp saray odalarında yalnız kalmış bir masal sultanına benzetir. Gümüşlü, Muradiye, Nilüfer Hatun ve Emir Sultan gibi semt ve kişi adları şehrin geçmişini çağırır; Tanpınar Evliya Çelebi'nin Bursa sudan ibarettir sözünü de hatırlatır. Bursa'nın suyu ve yankıları, bu yazıda saat ve takvimle ölçülen zamandan ayrı bir zaman düşüncesine, kitabın en soyut bölümlerine kapı açar.
Kitabın en uzun bölümü İstanbul'a ayrılmıştır. Tanpınar için asıl İstanbul surların içindeki minareli şehirdir; Beyoğlu, Boğaziçi, Üsküdar, Adalar ise ayrı coğrafyalar gibi durur. Lüfer mevsimi, erguvanlar, kahveler, eski mahalle hayatı ve kaybolmakta olan esnaf bu bölümde bir anı olarak yaşar. Eski mahallenin yerini birbirinden habersiz apartmanların alması, yazarın hüznünün en açık göründüğü yerlerden biridir.
Beş Şehir, bir şehri nasıl okuyacağınızı öğretir. Tanpınar bir yeri anlatırken tarihi, şiiri, hatırayı ve bir sokağın kokusunu aynı cümleye sığdırır. Okuduğunuz şey bir gezi notu değil, hislerin ve bilginin harmanlandığı bir deneme olur.
Kitap 1946'da yayımlandı. İkinci baskı 1957'de pek çok değişiklikle çıktı ve değişikliklerin çoğu İstanbul bölümüne yapıldı. Beş Şehir, İngilizce dahil pek çok dile çevrildi; İngilizce çevirisi 2018'de çıktı.
Kitabın bir başka değeri, şehirlerin yalnız taşlarını değil seslerini, kokularını ve yaşayış biçimlerini de kaydetmesidir. Bugün yeniden okumak, şehirlerimizin bu kadar çok değiştiği bir çağda ayrı bir anlam taşır. Tanpınar'ın gördüğü İstanbul bugün başka bir şehirdir; ama hüzün, hafıza ve eski ile yeni arasındaki gerilim aynı biçimde bizimle durur.
Kime: Şehirlerle ve hafızayla ilgilenenlere; Tanpınar'ın romanlarından önce denemelerini okumak isteyenlere
Ahmet Hamdi Tanpınar
Güncelleme: 5 Kasım 2026