Bir Gün Tek Başına
Vedat Türkali
Bir kitapçı, 27 Mayıs 1960'a giden gerilim dolu aylarda iki kadın, bir arkadaş ve kendi vicdanı arasında sıkışır.
Bir Gün Tek Başına, Vedat Türkali'nin 1974'te yayımlanan ilk romanıdır. 27 Mayıs 1960 darbesinden önceki gergin aylarda geçer. Eskiden devrimci ideallere inanmış, şimdi bir kitapçı dükkânı işleten Kenan; evliliği, genç bir üniversiteli olan Günsel'e duyduğu aşk ve çevresindeki siyasi baskı arasında sıkışır. Roman, bir kişinin hikâyesi üzerinden bütün bir dönemin korkusunu, kuşkusunu ve yalnızlığını anlatır. 1974 Milliyet Yayınları Roman Ödülü ve Orhan Kemal Roman Armağanı'nı kazandı.
Roman, Kenan'ın yorgun bir akşam eve dönüşüyle açılır. Üniversite mezunu bir adamdır; eskiden öğretmenlik yapmış, ama siyasi baskılar yüzünden mesleği bırakmış ve bir kitapçı dükkânı açmıştır. Karısı Nermin de üniversite okumuş, sevecen ve sabırlı bir kadındır; on üç yaşındaki kızları Zeynep odasında ders çalışmaktadır. Ülkede Demokrat Parti'nin son yıllarıdır ve baskı iklimi her yere sızmıştır. Kenan ise yılların verdiği yorgunluk ve vazgeçmişlikle yaşar.
Hayatı, bir akşam sofrasında tanıştığı Günsel'le değişir. Günsel, felsefe okuyan yirmi iki yaşında bir öğrencidir ve ilk anda Kenan, içkinin de etkisiyle onu Nermin sanır. Bir süre sonra Kenan hastalanır ve günlerce uyur; Nermin başından ayrılmaz. İyileşir iyileşmez ilk işi Günsel'i aramak olur. Günsel bir gün kitapevine gelir ve ikisinin gerçek tanışması başlar. Yürürken konuştukları, gazetelerin manşetindeki Uşak Olayı olur.
Buluşmalar sıklaşır. Kenan eve geç gelmeye, Nermin'le ve Zeynep'le ilgilenmemeye başlar. Günsel ise yalnızca bir aşk hikâyesinin kahramanı değildir; üniversitedeki öğrenci hareketinin içindedir, işçilerden yana tavır alır ve kendi 'davası'yla aşkı arasında gidip gelir. Kenan bu genç ve kararlı kadın karşısında kendi çaresizliğini daha açık görür. Bir yandan da Günsel aracılığıyla 'Baba' diye anılan, deneyimli yaşlı bir tanıdıkla tanışır; bu adam, ülkenin içinde bulunduğu ekonomik ve siyasi durumu ona anlatır.
Romanın en akılda kalan sahnelerinden biri, Kenan'ın Günsel'in ağabeyiyle tanıştığı bölümün ardından gelir. Evden çıkan Kenan, nereye gittiğini bilmeden bir trene biner ve vardiyadan çıkmış işçilerin arasında yolculuk eder. Kazlıçeşme'de iner; Ramazan'dır, gecekonduların arasında yürür, duvarında Menderes'in büyük bir fotoğrafı asılı bir lokantaya girer. Orada işçilerin kendi aralarında Demokrat ve CHP'li diye bölünüp birbirine söylendiğini görür ve onları ortak çıkarlarını düşünmeye çağırır. Karşılığında komünistlikle suçlanır, dayak yer ve her iki tarafın öfkesini birden üstüne çeker.
Nisan 1960'ın öğrenci olayları yaklaşırken polis sertleşir. Günsel arkadaşlarıyla birlikte darp edilir ve karakola götürülür. Kenan onu kurtarmak için, iktidara yakınlığıyla tanınan çocukluk arkadaşı Rasim'in kapısını çalar. Rasim'in tutumundan rahatsızdır ama başı sıkıştığında ona gitmekten de vazgeçemez. Rasim devreye girer ve Günsel serbest kalır.
Toplum iki kutba ayrılmış, herkes birbirine kuşkuyla bakmaktadır. Kenan'ın hayatı da aynı gerilimin içindedir: Nermin'le ilişkisi bozulur, ev dağılır; Günsel'in dünyasında ise Kenan'a dair kuşkulu söylentiler dolaşmaya başlar. Roman, Kenan'ı yavaş yavaş kapanan bir çemberin içinde gösterir. Siyasi iklimin kaçınılmaz bir yere doğru ilerlediği, bu çemberin her halkasında hissedilir.
Günsel'e Kenan'ın gizli polis olduğuna dair söylentiler ulaşır ve genç kadın ondan uzaklaşmaya başlar. Kenan'ın bilmediği bir şey vardır: Günsel hamiledir. Nermin de hamiledir ve Kenan'ın ona karşı sertliği yüzünden evi terk eder.
Kenan'ın kendi hayatına son vermesiyle roman biter: 26 Mayıs 1960 gecesi, darbeden bir gece önce. Kitap, bu sonla Kenan'ın bireysel çıkmazını, Demokrat Parti iktidarının çıkmazıyla yan yana koyar.
Bir Gün Tek Başına, Türk romanının önemli bir dönemini bir kişinin iç dünyasından izlemeyi sağlar. Kenan'ın yorgunluğu, vicdanı ve korkusu, 1950'lerin sonundaki Türkiye'nin hâlini hem siyasi hem de insani bir ölçekte gösterir.
Roman uzundur ve bir baskısı 748 sayfadır; ama sayfaların arasında dönemin gazete manşetleri, sofra sohbetleri, öğrenci eylemleri ve ülkenin ekonomik tartışmaları da yer alır. Bacon'dan Yunus Emre'ye, Descartes'tan Pir Sultan'a uzanan göndermeler romanı entelektüel olarak da zengin kılar.
Vedat Türkali'nin bu ilk romanı 1974 Milliyet Yayınları Roman Ödülü'nü aldı, ardından Orhan Kemal Roman Armağanı'na da layık görüldü.
Kime: 27 Mayıs öncesi Türkiye'yi bir roman üzerinden anlamak isteyenlere; aydın vicdanı, aşk ve siyaset üzerine uzun, yoğun bir roman arayanlara
Vedat Türkali
Güncelleme: 5 Kasım 2026