Türkiye'yi anlamak için ne okumalı? 16 kitap, dört kapı
Gazetecilerin okuma listelerinden Türkiye'yi anlamak için 16 kitap: devlet, taşra, şehir ve toplum; kimler okudu.
0/16 kitabı okudun%0
Türkiye'yi anlamak, tek bir kitaba sığmayacak bir iş. Bir günün gazetesi size bugünü anlatır; ama bugünün neden böyle olduğunu anlatan kitaplar çoğu zaman yirmi, elli, yüz yıl öncesine bakar. Bu yüzden bu liste hem tarih, hem roman, hem toplum bilimi içeriyor: çünkü bir ülkeyi anlamanın her yolu farklı bir kapıdan girer.
Devamını oku
Kitapların çoğu, Fayn Kitap'ın “Türkiye'yi anlamak için ne okumalıyız?” başlıklı dosyasında dokuz gazetecinin önerdiği beşer kitaplık listelerden geliyor. Her kitabın altında onu hangi gazetecinin önerdiğini, kitap sayfasında da başka hangi ünlülerin kitaplığında durduğunu görebilirsiniz. Gazetecilerin ve okurların ortak durduğu yer, bu yazının haritası oldu.
Haritayı dört kapıya böldük: devlet ve modernleşme, Anadolu ve taşra, şehir ve birey, sol ve toplum. Bu bir sıralama değil; hangi kapıdan girerseniz girin, öteki kapılara da açılan bir yapı.
Listede farklı kuşaklardan, farklı siyasi çizgilerden yazarlar yan yana duruyor: Cumhuriyet'in ilk yıllarının romancısı Yakup Kadri, devlet geleneği üzerine düşünen Kemal Tahir, cezaevinde destan yazan Nâzım Hikmet, bürokrasiyle alay eden Tanpınar ve Aziz Nesin, kuşağının hesabını tutan Vedat Türkali ve Oya Baydar. Birini okurken ötekiyle tartışmak, bu kitapları birlikte okumanın asıl kazancıdır.
Kimler için: Türkiye'yi gündemden öteye, uzun soluklu bir bakışla anlamak isteyen okurlar
Tarihi okuyarak başlamak isteyenler için. Bugünkü siyasetin ve ekonominin kökenlerine bakan kitaplar. Üç kitap birbirini tamamlar: biri siyasi tarihi, biri fikir akımlarını, biri de ekonomiyi anlatır. Hepsi kalındır, ama hiçbiri baştan sona okunmak zorunda değildir.
Erik Jan Zürcher, Osmanlı'nın son dönemlerinden Cumhuriyet'e uzanan sürecin akademik ama okunabilir bir anlatımını sunar. Gazeteci Umur Talu'nun listesinde yer aldı.
Devamını oku
Kitap, bugünün birçok tartışmasının tarihsel arka planını sistemli biçimde verir. Türkiye'nin 1800'lerden bugüne tarihini kesintisiz bir modernleşme süreci olarak ele alır; Osmanlı reformlarıyla Cumhuriyet devrimlerini ayrı dönemler olarak değil, aynı hikâyenin bölümleri olarak okur. Birçok üniversitede ders kitabı olarak okutulur. Yasemin Gönen çevirisiyle 464 sayfa.
Kime: Türkiye tarihini tek kitapta çerçevelemek isteyenlere
Okurken: Kitap kalın; bölüm bölüm ilerleyin ve ilgi duyduğunuz döneme geri dönün.
Sonra: Siyasi ideolojileri anlamak için Cereyanlar'a geçin.
Tanıl Bora'nın Türkiye'deki siyasi ideolojileri (milliyetçilik, muhafazakârlık, sosyalizm, liberalizm ve daha fazlası) tek bir çatı altında anlattığı hacimli derleme. Gazeteci Umur Talu'nun listesinde.
Devamını oku
Kitap, akımların birbirini nasıl etkilediğini ve aynı figürlerin zaman içinde nasıl bir akımdan ötekine geçtiğini gösterir; bu yüzden tek bir ideolojinin tarihi değil, bir tartışmanın tarihidir. İletişim Yayınları baskısı 926 sayfadır.
Kime: Siyasi akımların kökenlerini görmek isteyenlere
Okurken: Kitabı baştan sona okumak zorunda değilsiniz; ilgilendiğiniz akımın bölümünü seçip okuyun.
Sonra: Ekonomik bir çerçeve için Türkiye'nin 200 Yıllık İktisadi Tarihi'ne bakın.
Şevket Pamuk'un Türkiye'nin iki yüzyıllık iktisadi tarihini anlattığı kitap. Gazeteci Serdar Kuzuloğlu'nun listesinde yer aldı.
Devamını oku
Bugünkü ekonomik sorunların neden tarihsel bir sürekliliği olduğunu görmek için iyi bir zemin. Pamuk, Türkiye'nin iki yüzyıllık büyüme serüvenini başka ülkelerle karşılaştırarak anlatır; kurumların, siyasetin ve eğitimin ekonomiyi nasıl biçimlendirdiğine bakar. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları baskısı 388 sayfa.
Kime: Ekonomi tarihine ilgi duyanlara
Okurken: Grafikler ve tablolar yoğun; okurken her bölümün sonundaki özeti kullanın.
Sonra: Aydın-halk kopukluğunu romandan görmek için Yaban'a geçin.
M. Serdar Kuzuloğlu, Dani Rodrik
2. Kapı: Anadolu ve taşra
Türkiye'nin köyünü, taşrasını ve toprağını anlatan romanlar. Şehirli bir okur için bir başka ülkeye yolculuk. Bu kapıdaki romanlar Kurtuluş Savaşı'ndan Cumhuriyet'in ilk yıllarına uzanır; Nâzım Hikmet'in destanı ise İkinci Dünya Savaşı yıllarının Anadolu'sunu bir tren yolculuğuyla dolaşır.
Yakup Kadri'nin, Kurtuluş Savaşı yıllarında Anadolu'ya giden bir subayın aydın-köylü kopukluğuyla yüzleşmesini anlattığı romanı. Gazeteci Serdar Kuzuloğlu'nun listesinde yer aldı.
Devamını oku
Hâlâ rahatsız edici ve hâlâ güncel. Birinci Dünya Savaşı'nda kolunu kaybetmiş yedek subay Ahmet Celal, emir eri Mehmet Ali'nin köyüne sığınır ve köylülerin ona ‘yaban’ diye baktığını fark eder. Romanın gücü, anlatıcının köylüyü küçümseyen sesiyle köylünün aydına duyduğu güvensizliği aynı sayfalarda göstermesidir. 1932 tarihli roman İletişim Yayınları baskısıyla 269 sayfa.
Kime: Aydın-halk kopukluğu üzerine düşünmek isteyenlere
Okurken: Anlatıcının sesi kendi önyargılarıyla yüzleşir; ona bazen katılmayacaksınız, bu kitabın niyeti.
Sonra: Anadolu'yu başka bir anlatımla görmek için Kırmızı Buğday'a bakın.
Ahmet Büke'nin romanı, Fayn Kitap'ın sorduğu gazetecilerin listelerinden birinde yer aldı. Anadolu'nun yakın tarihine, köyün ve devletin karşılaşmasına roman gözüyle bakar.
Devamını oku
Kime: Taşra ve tarihi romanla birlikte okumak isteyenlere
Okurken: Acele etmeyin; romanın ritmi yavaş ve ayrıntılıdır.
Sonra: Kemal Tahir'in toplumsal romanı için Yorgun Savaşçı'ya geçin.
Kemal Tahir'in romanı, gazeteci Hakkı Özdal'ın listesinde yer aldı. Kemal Tahir, Türkiye'nin toplumsal yapısı üzerine düşünen romanlarıyla tanınır; bu kitap onun dünyasına giriş sayılabilir. 1965 tarihli roman, Mondros sonrası işgal yıllarında ordusuz kalan bir subayın, Cehennem Cemil'in, Kuva-yi Milliye'ye uzanan mücadelesini anlatır.
Devamını oku
Kahraman bir savaş romanı beklentisini bilerek bozar: Cemil, kendi tarafındaki çekişmelerle de savaşmak zorundadır.
Kime: Türkiye'nin toplumsal yapısını romanla düşünmek isteyenlere
Okurken: Kitabın dili ağır; her gün birkaç bölüm yeterli.
Kemal Tahir'in romanı, gazeteci Ayça Örer'in listesinde yer aldı. Devlet, cezaevi ve toplum arasındaki ilişkiyi yoğun bir anlatımla işler.
Devamını oku
Roman, 1926'da Mustafa Kemal Paşa'ya yapılması planlanan suikast girişiminin arka planını, eski İttihat ve Terakki üyelerinin gözünden anlatır. İttihatçıların kendi aralarındaki çekişme ve hesaplaşmalar, devletin kuruluş yıllarındaki sertliği içeriden gösterir. İthaki Yayınları baskısıyla 304 sayfa.
Kime: Kemal Tahir'in dünyasına bu romanla girmek isteyenlere
Okurken: Roman ağır ve yoğun; bölüm bölüm okumak daha rahat.
Sonra: Şiir-destan tadı için Memleketimden İnsan Manzaraları'na geçin.
Nâzım Hikmet'in, birçok insanın yaşamını bir araya getiren büyük şiir-destanı. Gazeteci Hakkı Özdal'ın listesinde yer aldı.
Devamını oku
Nâzım Hikmet'in 1939'da yazmaya başladığı, ancak 1960'ların ikinci yarısında yayımlanabilen eser 17 bin mısradan oluşur ve şairin doruk yapıtı sayılır. Destan, Haydarpaşa Garı'ndan kalkan bir trenle başlar; vagonlardaki mahkûmlar, işçiler, köylüler ve memurlar birer birer kendi hikâyelerini anlatır. Yapı Kredi Yayınları baskısıyla 544 sayfa.
Kime: Türkiye'yi insan manzaralarıyla görmek isteyenlere
Okurken: Kitap çok hacimli; bölüm bölüm, bir şiir kitabı gibi okumak daha uygun.
Sonra: Şehre dönmek için Saatleri Ayarlama Enstitüsü'ne bakın.
Barış Özcan, Doğan Cüceloğlu ve 6 okur daha
3. Kapı: Şehir ve birey
Kurumların, bürokrasinin ve şehir hayatının içinde bireyin hâli. Hiciv, yalnızlık ve değişim. Tanpınar ve Aziz Nesin güldürerek, Atılgan ve Ağaoğlu susturarak, Pamuk ise bir sokak satıcısının adımlarıyla anlatır. Dördü de şehrin bireyi nasıl biçimlendirdiğini sorar.
Ahmet Hamdi Tanpınar'ın bürokrasi ve modernleşme üzerine hicvi. Gazeteci Şenay Aydemir'in listesinde.
Devamını oku
Bir kurumun mantığını anlatırken bir ülkenin zihniyetine de dokunur. Anlatıcı Hayri İrdal, işe yaramaz bir hayattan sonra Halit Ayarcı adlı girişimci bir adamla tanışır ve şehirdeki bütün saatleri ayarlamak için bir enstitü kurarlar. Enstitü büyür, kadrolar çoğalır, ama gerçekte hiçbir iş yapılmaz. Roman, Doğu ile Batı arasında bocalayan bir toplumun portresidir; ilk baskısı 1961'de Remzi Kitabevi'nden çıktı.
Kime: Mizahla ağır konuları düşünmek isteyenlere
Okurken: İlk yüz sayfada kitabın dünyasına alışmak biraz sürer; sonrasında roman akar.
Aziz Nesin'in bir yerel politikacının her şeyi kendi çıkarına çevirmesini anlattığı hiciv romanı. Şenay Aydemir ve Serdar Kuzuloğlu'nun listelerinde yer aldı.
Devamını oku
Güldürür ve düşündürür. Zübük, fırsatçı politikacının Türkçedeki adı olmuştur. Aziz Nesin kasaba ölçeğinde bir seçim hikâyesi anlatır, ama karakterin her söylediği bir partiden ötekine taşınabilir; kitabın ‘kimin hicvi’ sorusuna tek bir cevabı yoktur. Adam Yayıncılık baskısı.
Kime: Siyasi hicvi sevenlere
Okurken: Gülmeye başladığınız anda "bu karakteri nereden tanıyorum" diye düşünün.
Sonra: Daha sessiz bir yalnızlık için Anayurt Oteli'ne geçin.
Yusuf Atılgan'ın bir taşra otelindeki Zebercet'in yalnızlığını anlatan kısa romanı. Gazeteci Şenay Aydemir'in listesinde.
Devamını oku
Sessiz ama yoğun bir yabancılaşma anlatısı. Zebercet, bir kasaba otelinin kâtibidir; bir gece otelde kalan bir kadının dönmesini beklemeye başlar ve bu bekleyiş onu yavaş yavaş çöküşe sürükler. Atılgan Türkiye'yi doğrudan anlatmaz, ama taşranın içe kapanmış, sıkışmış ruhunu bu kadar yoğun anlatan az roman vardır. 1973 tarihli roman Yapı Kredi Yayınları baskısıyla okunuyor.
Kime: Yalnızlık ve yabancılaşma üzerine kısa bir kitap arayanlara
Okurken: Kitabı bir oturumda bitirin; atmosfer böyle daha iyi çalışır.
Sonra: Toplumsal belleği bir düğün gecesinden okumak için Bir Düğün Gecesi'ne geçin.
Adalet Ağaoğlu'nun bir düğün gecesi üzerinden toplumun belleğini çözdüğü roman. Fayn'ın sorduğu listelerden birinde yer alan bu kitap daha deneysel bir anlatıma sahip.
Devamını oku
Roman, Adalet Ağaoğlu'nun Dar Zamanlar adlı üç kitaplık dizisinin ikinci kitabıdır ve Ölmeye Yatmak'ın devamı olarak kurgulanmıştır; iki romanda aynı kişilerin hayatlarından kesitler sıralanır. Bir düğün gecesinde bir araya gelen konukların iç sesleri, bir kuşağın inandıklarıyla yaşadıkları arasındaki mesafeyi açığa çıkarır. Yapı Kredi Yayınları baskısıyla 299 sayfa.
Kime: Toplumsal belleği edebî bir deneyle okumak isteyenlere
Okurken: Kitap kolay okunmaz; bir bölümü iki kez okumanız kitabın niyetine uygundur.
Sonra: İstanbul'un değişimi için Kafamda Bir Tuhaflık'a geçin.
Orhan Pamuk'un boza satıcısı Mevlut üzerinden 1969'dan 2012'ye İstanbul'un değişimini anlattığı romanı. Gazeteci Gökçer Tahincioğlu'nun listesinde.
Devamını oku
Şehrin sıradan insanının gözüyle bir ülkenin değişimi. Mevlut köyden İstanbul'a gelir, gecekondu mahallelerinde büyür, yoğurt ve boza satar; kentin apartmanlaşmasını, göçü ve siyasi çatışmaları kendi sokaklarından izler. 2014 tarihli roman, Yapı Kredi Yayınları baskısıyla 480 sayfa.
Kime: Şehrin değişimini sıradan bir insanın gözünden okumak isteyenlere
Okurken: Her bölümün başında kimin konuştuğuna dikkat edin.
Sonra: Sola ve toplumsal bellek üzerine kitaplara geçmek için Güven'e bakın.
Harun Çelik, Gökçer Tahincioğlu ve 1 okur daha
4. Kapı: Sol ve toplum
Siyasi mücadele, sürgün ve bellek. Türkiye'nin yakın tarihini bireysel hikâyeler üzerinden görmek isteyenler için. Üç roman da bir kuşağın umudunu ve yenilgisini anlatır: 1940'ların gizli örgütleri, 27 Mayıs öncesinin gerilimi ve 12 Eylül sonrasının sürgünleri.
Vedat Türkali'nin hacimli romanı, gazeteciler Ayça Örer ve Şenay Aydemir'in listelerinde yer aldı. Türkiye'nin yakın siyasi tarihini geniş bir ölçekle anlatan nadir romanlardan.
Devamını oku
Roman, 1940'ların İstanbul'unda yasa dışı komünist örgüt içinde mücadele eden bir avuç üniversiteli gencin umutlarını, ihanetlerini ve aşklarını anlatır. Türkali, karakterlerini ne kahraman ne de hain olarak çizer; dava ile insan arasındaki çatlak romanın asıl konusudur. Everest Yayınları baskısıyla 862 sayfa.
Kime: Yakın siyasi tarihe romanla bakmak isteyenlere
Okurken: Kitap çok hacimli; bölümlerini düzenli ve yavaş okumak daha iyi.
Sonra: Aynı yazarın başka bir romanı için Bir Gün Tek Başına'ya geçin.
Vedat Türkali'nin romanı, gazeteci Gökçer Tahincioğlu'nun listesinde yer aldı. 1974'te çıkan bu ilk roman, 27 Mayıs 1960 darbesi öncesini anlatır; 1974 Milliyet Yayınları Roman Ödülü'nü ve 1975 Orhan Kemal Roman Armağanı'nı aldı. Kahramanın özel hayatındaki çıkmazlar, dönemin siyasi gerginliğiyle iç içe geçer; Güven'e göre daha kısa ve daha içe dönüktür.
Devamını oku
Kime: Türkali'yi daha kısa bir romanla tanımak isteyenlere
Okurken: İlk bölümlerden sonra roman kendi ritmine oturur.
Sonra: Sürgün ve bellek için Sıcak Külleri Kaldı'ya geçin.
Oya Baydar'ın romanı, gazeteci Ayça Örer'in listesinde yer aldı. Siyasi bir kuşağın sonraki yıllarını ve belleğini anlatan romanlardan. 2000 tarihli roman, 12 Eylül sonrası sürgün ve dönüş hikâyeleri üzerinden bir kuşağın hesaplaşmasını anlatır.
Devamını oku
Yıllar sonra ülkeye dönenler hem değişmiş bir Türkiye'yle hem de kendi eski inançlarıyla yüz yüze gelir. Can Yayınları baskısı.
Kime: Siyasi belleğin romanını okumak isteyenlere
Okurken: Kitap sakin ve anıştırmalı; yavaş okumak daha iyi.
Sonra: Başa dönüp tarihsel çerçeve için Modernleşen Türkiye'nin Tarihi'ne bakın.
Ayça Örer, Bekir Ağırdır
Okuma yolu
Bir ülkeyi anlamak için tek bir sıra yok; ama güvenli bir yöntem var: bir tarih kitabını bir romanla eşleştirmek. Örneğin Modernleşen Türkiye'nin Tarihi'ni okurken Yaban'ı yanına alın; kuramsal anlatım ile bir kişinin deneyimi birbirini tamamlar.
Bu listeyi okurken bir şey dikkatinizi çekecek: gazetecilerin önerdiği kitapların çoğu roman. Bunun sebebi basit: bir ülkenin gündelik yaşamını, toplumsal bellek ve duygu dünyasını anlamanın en iyi yolu çoğu zaman edebiyattır; istatistik bunu veremez.
Devamını oku
Kitapların hepsi siyasi bir tez içermiyor, ama hepsi bir bakış açısı taşıyor. Farklı çizgilerden yazarları (Yakup Kadri, Kemal Tahir, Nâzım Hikmet, Vedat Türkali) yan yana okumak, tek bir anlatıya saplanmamanın en iyi yoludur.
Okuduklarınızı Rafım'a ekleyin; birkaç kitap sonra hangi anlatıya daha yakın durduğunuzu ve hangisini hiç okumadığınızı orada fark edersiniz. Bu fark, bir sonraki kitabı seçmenin en dürüst yolu.
Son olarak: bu liste Türkiye'yi "anlamak" için bir başlangıç, bir sonuç değil. Her kitap, bir kapı açar ve ardından başka kapılara işaret eder. Listeyi bitirdiğinizde soruların azaldığını değil, daha doğru sorulduğunu hissedecekseniz amaç gerçekleşmiş demektir.
Dört kapının her birinden bir kitap seçmek isteyenler için kısa bir öneri: Modernleşen Türkiye'nin Tarihi, Yaban, Saatleri Ayarlama Enstitüsü ve Bir Gün Tek Başına. Dört kitap, bir asrı dört farklı bakışla dolaşır ve öteki on iki kitabın hangisine önce gideceğinizi kendiliğinden gösterir.