Phlebas’ı Hatırla
Iain M. Banks
Galaksiyi sarsan bir savaşta, yanlış tarafı seçmiş biçim değiştiren bir paralı asker, kaçak bir yapay Zihin'in peşine düşer.
Phlebas'ı Hatırla, Iain M. Banks'in 1987'de yayımlanan, Kültür serisinin ilk romanıdır. Kültür adlı makine destekli, kıtlık sonrası toplum ile dinî bir imparatorluk olan İdiranlar savaş hâlindedir. Kültür'ün kaçak bir Zihni, yasaklı bir gezegene sığınır. İdiranlar onu ele geçirmek için biçim değiştirebilen paralı asker Bora Horza Gobuchul'u görevlendirir. Horza'nın yolculuğu onu korsanların, tarikatların ve dev yapay dünyaların arasından geçirir. Roman, savaşı Kültür'ün değil, ona karşı çıkan birinin gözünden anlatır.
Kitabın başında Kültür ile İdiran İmparatorluğu arasında bir savaş sürmektedir. Kültür'ün bir Zihni, İdiranların kurduğu bir pusudan gemisinin yok oluşuyla kaçar ve Schar's World adlı gezegene sığınır. Gezegeni Dra'Azon denen varlıklar korur; yok olmuş bir uygarlığın anısı ve nükleer silahlara karşı bir uyarı olarak duran bu yer, hem Kültür'e hem İdiranlara kapalıdır.
Bora Horza Gobuchul, biçim değiştirebilen Changer'lardan biridir ve İdiranların hizmetindeki bir ajandır. İdiranlar onu idam edilmek üzereyken kurtarır. Beklentileri şudur: Changer'lar bir zamanlar bu gezegenin bakıcılığını yaptıkları için, gezegeni koruyan Dra'Azon Horza'ya izin verebilir. Görevi, Zihni geri almaktır. Horza kendi inançlarını İdiranlarla paylaşmaz; Kültür'ün makinelere bağımlılığını insanı ruhen boşaltan bir şey olarak görür.
İlk girişim kötü biter. İdiranlar Kültür'ün özel görevler ajanı Perosteck Balveda'yı yakalar, ama gemileri bir Kültür gemisi tarafından vurulur ve Horza savrulur. Korsan gemisi Clear Air Turbulence (CAT) onu alır. Horza, mürettebattan birini öldürerek gemide yer kazanır. Kaptan Kraiklyn yönetiminde yapılan iki felaket baskın sırasında mürettebattan birkaçı ölür. İkinci baskının ardından Horza, Orbital Vavatch'taki bir adada bir tarikat tarafından yakalanır. Tarikat liderini zehirleyerek kaçar ve Vavatch'ın ana kenti Evanauth'a ulaşır.
Evanauth'ta Kraiklyn'i 'Damage' denen, bahisleri yüksek bir kağıt oyununda bulur. Bu oyun, genellikle yok edilmek üzere olan yerlerde oynanır. Horza kaptanın görünümüne bürünür, onu CAT'e kadar takip eder ve öldürür. Sonra hayatta kalan mürettebata katılır. Balveda da kılık değiştirerek ekibe girmiştir. Horza'nın kimliği Balveda'ya açığa çıkar, ama mürettebatı görevine devam etmeye ikna eder. Gemide mahsur kalan Vavatch'ın bir drone'u, Unaha-Closp, isteksizce onlara katılır.
Kültür güçleri gemiyi ele geçirmeye çalışır, Horza kaçar ve mürettebat, Kültür'ün düşmanın eline geçmesin diye boşaltılmış Orbital'i yok edişini izler. Gruplarının yolu Schar's World'e varır. Orada bir zamanlar nükleer füze kompleksinin parçası olan, yeraltı tren istasyonlarından oluşan Komuta Sistemi'ni ararlar. Zihni iki İdiran askeri de aramaktadır. Bu İdiranlar gezegendeki Changer'ları öldürmüş ve Horza'nın mürettebatını düşman saymıştır; çünkü Changer'ların İdiranlarla ittifak içinde olduğunu bilmezler.
Komuta Sistemi'ndeki çatışmada İdiranlar bir treni istasyona doğru gönderir. Yakalanmış İdiran Xoxarle kendini kurtarır; yaşanan çarpışma ve silahlı çatışmada CAT'in geri kalan mürettebatı ölür. Horza, Xoxarle'yi kovalar ve ölümcül şekilde yaralanır; Xoxarle'yi öldüren Balveda'dır. Balveda, Horza'yı yüzeye çıkarır ve Horza orada ölür. Zihin Kültür'e geri döner.
Epilogda Zihin bir yıldız gemisine dönüşür ve kendine Bora Horza Gobuchul adını verir.
Phlebas'ı Hatırla, uzay operasının bütün gösterişini taşır: dev gemiler, yok edilmeye mahkûm Orbital'ler, tarikatlar, kumar masaları ve ani baskınlar. Ama bu görkemi alışılmış tarafın gözünden değil, 'öteki' tarafın gözünden verir.
Banks romanın ilk taslağını 1984'te, The Wasp Factory'nin hemen ardından yazdı ve yayım için yeniden kaleme aldı. Kitap 23 Nisan 1987'de Macmillan tarafından yayımlandı. Adını T. S. Eliot'un Çorak Ülke şiirinden alır. Kültür serisinin ilk cildi olsa da Banks'in yayımlanan ilk bilimkurgu romanıdır; bu sayede seriye başlamak için ayrı bir bilgi gerekmez.
Dave Langford kitabı neşeli enerjisi ve hızlı temposuyla övdü; Kirkus ise onu aşırı uzatılmış ve sarsıcı, ama yer yer yaratıcı ve sürükleyici buldu. Hızlı ve şiddetli bir macera arayanlar da, savaşın anlamsızlığına dair daha derin bir okuma isteyenler de burada bir şeyler bulur. Türkçede İthaki Yayınları'ndan Boran Evren çevirisiyle okunabilir.
Kime: Ayrıntılı dünyaları ve ahlaken karmaşık kahramanları seven bilimkurgu okurlarına; Kültür serisine nereden başlayacağını arayanlara
Iain M. Banks
Güncelleme: 5 Kasım 2026