Frankenstein
Mary Shelley
Genç bir bilim insanı ölüden yaşam yaratmayı başarır, ama ortaya çıkan varlığın yüzüne baktığı anda kaçar. Asıl hikâye, terk edilen yaratığın kendi ağzından dinlenmesiyle başlar.
Frankenstein, Mary Shelley'nin 1818'de isimsiz olarak yayımlanan ilk romanıdır. Genç bir Cenevreli bilim insanı olan Victor Frankenstein, ölü bedenlerin parçalarından bir insan yaratır ve ortaya çıkan varlığın dehşetli görüntüsü karşısında onu bırakıp kaçar. Terk edilmiş, yalnız ve öğrenmeye aç olan yaratık, insanlardan hep nefret görür ve sonunda yaratıcısından intikam almaya karar verir. Roman, bilimin sınırı, sorumluluk ve yalnızlık üzerine bir korku klasiği olduğu kadar, bir vicdan hikâyesidir.
Roman, Kaptan Robert Walton'ın Kuzey Kutbu'na yaptığı keşif yolculuğunda başlar. Walton'ın mektupları, buzlar arasında gemiye alınan bitkin bir adamın, Victor Frankenstein'ın hikâyesine açılır. Victor kendi hikâyesini anlatır, hikâyenin içinde de yaratığın kendi anlattıkları yer alır; böylece roman iç içe geçmiş üç anlatıcı üzerinden ilerler.
Victor, Cenevreli varlıklı bir ailenin oğludur. Çocukluk arkadaşı Henry Clerval ve Elizabeth Lavenza'yla mutlu bir çocukluk geçirir. Eski simya kitaplarından modern kimyaya ve elektriğe uzanan merakı büyür. Annesinin ölümünden sonra Ingolstadt Üniversitesi'ne gider. Orada yaşamın kaynağını bulur ve mezarlıklardan ve ölü bedenlerden topladığı parçalarla iri, ürkütücü bir varlık oluşturur. Yaratık gözlerini açtığında Victor dehşetle kaçar ve eserini terk eder.
Yaratık ormanlara dağılır. Soğuğu, açlığı ve insanların korkusunu tanır; bir kulübeden bir ailenin yaşamını gizlice izler ve onlardan dil öğrenir. Eline geçen kitaplar arasında Milton'un Kayıp Cennet'i de vardır. Kör baba ona nazik davranır, ama ailenin diğer üyeleri onu kovar. Sonra bir kızı boğulmaktan kurtarır, ama kızın babası yanlış anlayıp onu vurur.
Öfkeyle Cenevre'ye giden yaratık Victor'un küçük kardeşi William'ı öldürür, suç hizmetçi Justine'in üzerine yıkılır ve kız idam edilir. Victor gerçeği sezer ama susar. Bir buzulda yaratıkla yüzleşir. Yaratık ona kendi hikâyesini anlatır ve bir istekte bulunur: kendisine eş olacak bir yaratık yapmasını. Victor önce söz verir, sonra vazgeçip yarım kalmış dişi yaratığı yok eder.
Yaratığın kendi anlattığı bölüm, romanın kalbidir. Okur burada ilk kez Victor'un kaçışının ardından yaşananları duyar. Yaratık insanları sevmek ister; sevgiye karşılık beklediği her yerde dehşetle karşılaşır. Öğrenme sahneleri, bir korku romanından çok bir eğitim hikâyesi gibidir.
Buzuldaki karşılaşmada kitabın en ilginç ters dönüşü yaşanır: dehşet saçıyormuş gibi görünen yaratık sakin ve akıllıdır; Victor ise öfkeden ve korkudan titrer. Yaratık adalet ister ve kendisini anlayacak bir eş talep eder. Victor'un bu isteği geri çevirmesi, yaratığın tehdidini gerçeğe dönüştürür.
Yaratık, Victor'u tehdit eder: evlilik gecesinde yanında olacaktır. Önce Henry Clerval'i öldürür; Victor Elizabeth'le evlenir ve yaratık onu da evlilik gecesi öldürür. Victor'un babası yasa dayanamaz ve ölür. Victor intikam için yaratığı Kuzey Kutbu'na kadar kovalar. Orada Walton'ın gemisine alınır, hikâyesini anlatır ve gemide ölür.
Yaratık Victor'un başında belirir. Acıyı da öfkeyi de dile getirir; kendini bir odun yığınında yakacağını söyler ve gemiden ayrılır.
Frankenstein, bir korku hikâyesi olmaktan önce bir vicdan romanıdır. Okurun sempatisi iki taraf arasında gidip gelir: yaratık da yaratıcı da suçludur ve ikisi de acı çeker. Bu belirsizlik, kitabı iki yüzyıldır tazeliğini koruyan bir metin yapar.
Mary Shelley, 1816 yazında, henüz on sekiz yaşındayken Cenevre Gölü kıyısındaki Villa Diodati'de Lord Byron'ın herkesin bir hayalet hikâyesi yazması önerisiyle romana başladı. Kitabın doğuş hikâyesi de en az kendisi kadar ilgi çekicidir. Günümüzde yapay yaşam, genetik ve biyoteknoloji tartışmalarında hâlâ en çok anılan edebî metinlerden biridir.
Romanın bir başka gücü, mekânlarıdır. Cenevre, Alpler'in buzulları ve kutbun donmuş çölleri hikâyenin ruh hâliyle uyum içinde işler. Doğa burada hem güzelliği hem tehdidiyle vardır.
Kime: Klasik korku ve bilimkurgunun kökenlerini merak edenlere; 'Yaratık' hikâyesini filmlerden değil kaynağından okumak isteyenlere
Mary Shelley
Güncelleme: 5 Kasım 2026