Puslu Kıtalar Atlası
İhsan Oktay Anar
Dünyanın atlasını çizmek isteyen bir adam evinden çıkmaz; her şeyi rüyasında görür. Oğlu Bünyamin ise mezarından kendi elleriyle kazarak çıkacaktır.
Puslu Kıtalar Atlası, İhsan Oktay Anar'ın 1995'te İletişim Yayınları'ndan çıkan ilk romanıdır. 17. yüzyıl İstanbul'unda, Kostantiniyye'de geçer. Dünyanın atlasını yapmak isteyen ama evinden pek çıkmayan, gördüğü her şeyin bir rüya olabileceğini düşünen Uzun İhsan Efendi ile oğlu Bünyamin'in hikâyesidir. Dilenciler, casuslar, lağımcılar, korsanlar ve hokkabazlarla dolu bir şehirde, birbirinden bağımsız görünen küçük hikâyeler sonunda tek bir noktada buluşur. Fantastik, tarihi, felsefi ve kara mizahla dolu bu roman, Türk edebiyatının en sevilen postmodern romanlarından biri sayılır.
Uzun İhsan Efendi, Kostantiniyye'de iki katlı ahşap evinde yaşayan, dünyayı haritaya dökmeyi kafasına koymuş bir adamdır. Ama ne gemiye biner ne de seyahate çıkar; günlerini uyuyarak ve düşleyerek geçirir. Ona göre dünyayı görmek için gezmeye gerek yoktur, çünkü gördüğümüz her şey belki de bir rüyadır. Bu düşüncenin bir kaynağı da vardır: amcası, korsan ruhlu Arap İhsan, savaştan ganimet olarak getirdiği eski bir kitabı Venedikli eski kâtip, yeni cerrah Kubelik'e çevirtir. Kitabın yazarı Rendekar adlı bir Frenk filozoftur ve düşünmenin varlığın tek kanıtı olduğunu ileri sürmektedir.
Uzun İhsan'ın oğlu Bünyamin bir gün, birkaç damlasının bir öküzü günlerce uyutabildiği güçlü bir uyku iksirinden içer. Öldü sanılıp gömülür. Ama Bünyamin mezarında uyanır ve kendini toprağın altından kazarak dışarı çıkarır. Kısa süre sonra Ermeni Vardapet, eski bir kilise hizmetlisiyken lağımcı olmuş bir usta, onu yanına çırak alır. Bünyamin artık yerin altında tüneller kazmayı, sabrı ve karanlığı öğrenecektir.
Yola çıkarken babası ona kendi yazdığı atlası verir. Bünyamin başı her sıkıştığında bu kitabı rastgele açar ve okuduğu satırlar ona yol gösterir. Bu yolculuk onu şehrin görünmeyen yüzüne götürür: devlet adına bütün kirli işleri yürüten gizli bir teşkilat, teşkilatın başındaki esrarengiz Ebrehe ve onun sağ kolu casus Zülfiyar; bir yanda da tebdil-i kıyafet ustası, eski hırsız Hınzıryedi'nin yönettiği dilenciler loncası. Lanetli bir para kesesi elden ele dolaştıkça herkes birbirinin peşine düşer.
Bütün bu karakterlerin hikâyeleri ilk bakışta birbirinden kopuk küçük masallar gibi akar: altı kez yıldırım çarpmış talihsiz Dertli, bir maymun, bir ayı, kumarbazlar, kâhinler. Anar her birini Osmanlı Türkçesinin renkli sözcükleriyle, gülümseten bir ciddiyetle anlatır. Okur sayfalar ilerledikçe bu dağınık parçaların büyük bir resmin, belki de birinin gördüğü tek bir rüyanın parçaları olduğunu sezmeye başlar.
Gizli teşkilatın kurduğu büyük oyun sonunda çöker. Ebrehe ölmeden önce Bünyamin'den son bir şey ister: peşinde herkesin koştuğu o lanetli parayı, kimse ele geçiremesin diye kendisiyle birlikte gömmesini. Bünyamin bu isteği yerine getirir. Dilenciler teşkilatın altınlarına el koyar, talihsiz Dertli'nin yüzünden lonca alevler içinde kalır ve Bünyamin bu kargaşada yeniden özgür kalır.
Son bölüm, adı gibi karanlıktır. Uykusuzluğa mahkûm bir tüccar ile Bünyamin bir handa karşılaşır; köşede bir bekçi uyumaktadır. Bünyamin, babasının atlasında yaşadığı her şeyin aslında bir rüyanın parçası olduğunu sezdikten sonra uyuyan bekçiyi uyandırır. Roman, rüyayı görenin kim olduğu sorusunu okurun eline bırakarak kapanır.
Puslu Kıtalar Atlası, Türk romanında başka hiçbir kitaba benzemeyen bir sestir. Osmanlı Türkçesinin unutulmuş sözcükleri, kara mizah, macera ve felsefe aynı sayfada buluşur; okur bir an bir kahvehane meddahını, bir an bir filozofu dinliyormuş gibi hisseder. 2017'de yüz edebiyat uzmanıyla yapılan bir ankette en iyi Türk romanları arasında onuncu sıraya yerleşmesi şaşırtıcı değil.
Kitap yalnızca 238 sayfa; ama ilk sayfalarda alışmak biraz zaman alabilir. O eşiği geçen okur, yeniden okumak isteyeceği bir labirente girer. Anar'ın diğer romanlarına da kapı açar.
Kime: Masalsı ve felsefi romanları sevenlere, Osmanlı İstanbul'una başka bir gözle bakmak isteyenlere ve Türk edebiyatında sıra dışı bir ses arayanlara
İhsan Oktay Anar
Güncelleme: 4 Kasım 2026