1984 gibi kitaplar: distopya sevenler için 11 kitap
1984'ü sevenlere 11 kitap: Hayvan Çiftliği'nden Hafıza Polisi'ne; hangisi neden benzer, nereden başlanır, kimler okudu.
0/10 kitabı okudun%0
1984'ü bitirdiğinizde elinizdeki kitabı kapatmak kolay, kafanızdaki Büyük Birader'i kapatmak zordur. Ekran, gözetim, dilin daraltılması, geçmişin yeniden yazılması: Orwell'in kurduğu düzen, kitabı okuduktan sonra gündelik hayatta da sizinle yürür. Çoğu okur bu noktada aynı soruyu sorar: Benzer bir şey var mı?
Devamını oku
Var, ama benzerlik farklı yerlerden gelir. Kimi roman 1984'ün siyasi hicvini taşır, kimi aynı korkuyu bambaşka bir yoldan, haz ve konforla anlatır, kimi de distopya bile değildir ama bireyin anlaşılmaz bir düzen karşısındaki çaresizliğini aynı soğuklukla işler.
Önce hangisini seçeceğinizi bilmiyorsanız yol haritası bölümüne atlayın: tek bir sıra önerdik.
1984'ün asıl gücü, korkuyu bir olay örgüsünden çok bir dil sorunu olarak kurmasıdır. Yenisöyleş sözcükleri azaltır, Gerçek Bakanlığı arşivi her gün yeniden yazar, Winston'ın günlüğü ise yasak bir hafıza deposudur. Bu yüzden listedeki kitapları seçerken yalnız ‘baskıcı rejim’ ortaklığına değil, hafızanın, dilin ve bireysel iradenin nasıl elden alındığına baktık. Kimi kitapta bu iş bir devletin, kimi kitapta bir şirketin ya da bir tedavinin, kimi kitapta da insanın kendi rızasının eseridir.
Kimler için: 1984'ü bitirip aynı sertlikte, aynı soğuk ürpertiyi veren başka romanlar arayan okurlar
1984'ün en doğrudan akrabaları: devletin ya da bir kadronun toplumu dil, kitap, hafıza ve korkuyla yönettiği romanlar. Beşi arasında bir akşamda okunabilecek olan Hayvan Çiftliği'dir; en eskisi, 1984'ten kırk yıl önce yazılmış Demir Ökçe'dir.
Orwell'in kendi kaleminden çıkan öteki büyük kitap. Bir çiftlikte hayvanlar insanları kovar, eşitlik vaadiyle yeni bir düzen kurar, ama domuzlar yavaş yavaş yeni efendilere dönüşür. 1945'te yayımlanan fabl, 1984'ün hammaddesini daha hafif bir dille sunar; propaganda ve geçmişin yeniden yazılması burada da vardır.
Devamını oku
Fablın zekâsı, kuralların duvara yazılıp gece gece değiştirilmesinde saklıdır: hayvanlar dün okudukları cümleyi hatırlar, ama duvardaki yazı başka bir şey söyler. Bu, 1984'teki arşiv tahrifatının çiftlik ölçeğindeki hâlidir. Celal Üster çevirisi 152 sayfadır; kitap 1996'da 1946 yılı için Retro Hugo Ödülü'nü aldı.
Kime: 1984'ün siyasi hicvini daha kısa ve daha ‘masal’ bir biçimde okumak isteyenlere
Okurken: İncecik görünür ama sondaki sahne 1984'ün sonu kadar ağır çöker. Bir oturuşta bitirmeyin; son bölümü ertesi güne bırakın.
Sonra: Aynı düzenin ters yüzünü görmek için Cesur Yeni Dünya'ya geçin.
Ray Bradbury'nin 1953 tarihli romanında itfaiyeciler yangın söndürmez, kitap yakar. Kahramanı Montag, işinin neye hizmet ettiğini sorgulamaya başlar. 1984'ten farkı şu: burada düzeni yalnızca devletin zoru değil, insanların kendi vazgeçişi de ayakta tutar; kimse okumak istemez, bu yüzden kitapların yok edilmesine pek karşı çıkan çıkmaz.
Devamını oku
Bradbury'nin dünyası 1984'ten daha renkli ama daha boştur: duvar boyu ekranlar, kulaktaki küçük radyolar, bitmeyen eğlence. Montag'ın karısı Mildred, kitabın en ürkütücü karakteridir, çünkü hiçbir şeyden mahrum bırakılmadığını sanır. Romanın sonundaki kitap insanları fikri ise distopyanın içinden çıkan nadir umut görüntülerinden biridir.
Kime: Okumanın ve düşünmenin neden tehlikeli sayıldığını merak edenlere
Okurken: Kısa bir roman (208 sayfa) ama dili şiirsel; hızlı okumak yerine paragraf paragraf ilerleyin.
Sonra: Kitapların yasaklanması yerine insanların kendi vazgeçişiyle yok olması fikrini sevdiyseniz Cesur Yeni Dünya'ya bakın.
Margaret Atwood'un romanı, kadınların bedeni ve kimliği üzerinde tam denetim kuran Gilead adlı bir rejimde geçer. Anlatıcı Offred, adı bile elinden alınmış bir kadındır. 1984'e benzerliği, gündelik dilin ve ritüelin baskı aracına dönüşmesi; farkı, gözetimin değil bedenin merkezde olmasıdır. 1985'te yayımlanan roman, Gilead'in nasıl kurulduğunu yavaş yavaş, anının içinden anlatır: banka hesaplarının bir gün içinde dondurulması, işten çıkarılan kadınlar, ‘geçici’ denen önlemler.
Devamını oku
Bu geri dönüşler kitabı 1984'ten ayırır; Orwell kurulmuş bir düzeni, Atwood ise düzenin nasıl kurulduğunu gösterir. 384 sayfalık Türkçe baskı Özcan Kabakçıoğlu çevirisidir.
Kime: 1984'ün baskı mekanizmasını bir kadının gözünden okumak isteyenlere
Okurken: Anlatım içe dönük ve parçalı; sahneler arasında zaman atlar, bu yüzden notlar almadan, akışına bırakarak okumak daha rahattır.
Sonra: Düzenin yıkıcı yanını çocuksu bir masumlukla gösteren Beni Asla Bırakma'ya bakın.
Yoko Ogawa'nın 1994 tarihli romanında bir adada eşyalar birer birer ‘kaybolur’: önce kuşlar, sonra güller, fotoğraflar, takvimler. İnsanlar kaybolan şeyi yakar, unutur ve hayatına devam eder; hatırlayabilenleri ise Hafıza Polisi toplar.
Devamını oku
Anlatıcı bir romancıdır ve hatırlayan editörünü evinin gizli bir odasında saklar. 1984'teki arşiv tahrifatını bu kadar şiirsel, bu kadar sessiz anlatan ikinci bir roman bulmak zordur.
Kime: 1984'ün hafıza ve unutma temasını daha yumuşak ama daha hüzünlü bir sesle okumak isteyenlere
Okurken: Peren Ercan çevirisiyle 248 sayfa. Olay örgüsü yavaş ilerler; kitabın içindeki ikinci romanı, anlatıcının yazdığı metni, ana hikâyenin aynası gibi okuyun.
Sonra: Hafızanın elden alınmasını bir efsane üzerinden anlatan Gün Olur Asra Bedel'e geçin.
Jack London'ın 1908 tarihli romanı, 1984'ten kırk yıl önce bir oligarşinin işçi hareketini nasıl ezdiğini anlatır. Hikâye, Avis Everhard adlı bir kadının yüzyıllar sonra bulunan anı defteri olarak kurulur; gelecekteki bir tarihçinin dipnotları da metne eşlik eder.
Devamını oku
Bu çift katmanlı yapı, 1984'ün sonundaki Yenisöyleş ekine benzer bir etki bırakır: düzenin bir gün geçmiş olacağı ima edilir, ama bedeli ağırdır.
Kime: Distopyanın köklerine inmek ve siyasi romanın erken bir örneğini görmek isteyenlere
Okurken: İlk bölümler uzun tartışmalarla ilerler, roman ikinci yarıda hızlanır. Dipnotları atlamayın; kitabın ironisi oradadır.
Sonra: Aynı ezilmişliği tek bir bireyin gözünden görmek için Damızlık Kızın Öyküsü'ne dönün.
Levent Cinemre
2. Grup: Zorla değil hazla, korkuyla değil koşullanmayla
1984 korkuyla yönetilen bir toplumu anlatır. Bu üç roman ise aynı soruyu tersinden sorar: Haz, konfor ya da ‘tedavi’ ile yönetilen bir toplum özgür müdür? Bu gruptaki romanlarda kötülüğün sesi yüksek değildir; insanlar çoğu zaman kendilerine ne yapıldığını fark etmez bile. 1984'ü okurken ‘ben olsam direnirdim’ diyen okuru en çok bu üç kitap sarsar.
Aldous Huxley'in 1932 tarihli romanı, insanların laboratuvarda üretildiği, doğuştan sınıflara ayrıldığı ve haz ile tüketimle uysal tutulduğu bir dünyayı anlatır. Orwell zorbalığın, Huxley hazzın toplumu ele geçirmesinden korkar.
Devamını oku
İkisini yan yana okumak, distopyanın iki yüzünü birden görmektir. Kitabın adı Shakespeare'in Fırtına oyunundan gelir ve romanın ikinci yarısında, ‘vahşi’ diye anılan John bu dizeleri tekrarlarken anlam kazanır. John'un Dünya Devleti'nin yöneticisi Mustapha Mond'la tartıştığı bölüm, romanın düşünsel merkezidir: mutluluk mu, hakikat mi? 1984'teki O'Brien sahnesiyle birlikte okunacak bir sahnedir.
Kime: 1984'ün ‘öteki’ distopyasını arayanlara
Okurken: Dünya kurulumu ilk bölümlerde yoğun gelir; ilk elli sayfa ağır ilerlese de sonra kitap akar.
Sonra: Zorla uyum sağlatmanın şiddetini görmek için Otomatik Portakal'a geçin.
Kazuo Ishiguro'nun 2005 tarihli romanı, Hailsham adlı bir yatılı okulda büyüyen gençleri anlatır. Bağıran bir diktatör yoktur; düzen sakin bir tonla, yavaş yavaş açılır. 1984'ten çok daha sessizdir ama bıraktığı boşluk benzerdir: itiraz edilmeyen bir düzenin soğuğu.
Devamını oku
Ishiguro anlatıcı Kathy'ye çocukluk anılarını sakin, neredeyse sıradan bir sesle anlattırır: resim dersleri, kaybolan bir kaset, arkadaşlar arasındaki küslükler. Okur gerçeği karakterlerle aynı hızda öğrenir. 1984'te Winston isyan etmeyi dener; buradaki gençlerin isyan fikrine bile uzak oluşu, kitabın asıl sarsıcı yanıdır.
Kime: Distopyayı hüzünle okumak isteyenlere
Okurken: Kitap ağır ağır ilerler; sabrınızı koruyun. Asıl kırılma bölümlere yayılmış, tek bir sahnede gelmez.
Sonra: Kısa bir yoğunluk için Dönüşüm'e geçin.
Domhnall Gleeson, Pınar Sabancı ve 1 okur daha
3. Grup: Distopya olmayan ama aynı soğukluğu taşıyanlar
Bu iki kitap distopya olarak sınıflandırılmaz, ama bireyin anlaşılmaz bir düzen karşısındaki çaresizliğini 1984 kadar soğuk bir dille anlatır. İkisi de 1984'ten önce okunsa da sonra okunsa da aynı etkiyi bırakır; 1984'ü yeniden okumak isteyenler için iyi bir ara durak sayılır.
José Saramago'nun 1995 tarihli romanı, bir kentte herkesin sırayla kör olmaya başlamasını ve hükümetin hastaları kapatmasını anlatır. Karantina alanında düzen çöker, güçlüler zayıfı ezer. 1984'ün sorusu burada başka biçimde sorulur: Toplumsal düzen çökerse insanda ne kalır?
Devamını oku
Saramago 1998'de Nobel Edebiyat Ödülü'nü aldı. Karakterlerin adı yoktur: doktor, doktorun karısı, koyu gözlüklü kız, ilk kör olan adam. Bu adsızlık, kitabı herhangi bir kentin, herhangi bir dönemin hikâyesine çevirir. Romanın Türkçe baskısı Aykut Derman çevirisidir ve ilk kez 1999'da Türkçeye çevrilmiştir.
Kime: İnsanın en kötü ve en iyi hâlini aynı kitapta görmek isteyenlere
Okurken: Saramago'nun uzun, noktalama işaretleri azaltılmış cümleleri ilk sayfalarda yorucu gelir; sesli okumak yardımcı olur. Kitapta rahatsız edici sahneler var.
Sonra: Daha sessiz, daha içsel bir çaresizlik için Dönüşüm'e bakın.
Cengiz Aytmatov'un 1980 tarihli romanı, Kazak bozkırında bir demiryolu kavşağında çalışan Yedigey'in, ölen arkadaşını atalarının mezarlığına götürmek için yaptığı yolculuğu anlatır. Romanın içinden geçen mankurt efsanesi, esir alınıp başına deve derisi geçirilerek hafızası silinen ve annesini bile tanımayan insanları anlatır.
Devamını oku
Distopya değildir, ama 1984'ün en derin korkusunu, geçmişini kaybetmiş insanı, Türk okurun tanıdığı bir efsaneyle işler.
Kime: 1984'ün hafıza temasını bir bozkır destanının içinde okumak isteyenlere
Okurken: Refik Özdek çevirisiyle 413 sayfa. Roman birkaç zaman katmanı arasında gidip gelir; uzay istasyonu bölümleri ilk anda yabancı gelse de sonunda ana hikâyeye bağlanır.
Sonra: Kısa ve yoğun bir yan yol için Dönüşüm'e geçin.
Franz Kafka'nın 1915 tarihli uzun öyküsü, bir sabah dev bir böceğe dönüşmüş olarak uyanan Gregor Samsa'yı anlatır. Distopya değildir, ama bir insanın neden-sonuç aramadan çaresiz kaldığı, ailesinin ve çevresinin ona ‘sorun’ gözüyle baktığı bir dünya sunar.
Devamını oku
Yalnızca 74 sayfa; 1984'ün kuru dehşetinin kısa bir yan yolu. Öykünün asıl dehşeti Gregor'un böceğe dönüşmesi değil, ailesinin bu duruma ne çabuk alıştığıdır. Gregor'un ilk kaygısı işe geç kalmaktır; bu ayrıntı, 1984'teki gibi bireyi bir çarkın dişlisine indirgeyen düzenin en kısa tarifidir. Gülperi Sert çevirisiyle 74 sayfa.
Kime: Kısa, yoğun ve yorumlamaya açık bir metin arayanlara
Okurken: Bir oturuşta biter ama bitince geri dönüp tekrar okumak istersiniz; ilk okumada anlamı kovalamayın.
Sonra: Başa dönüp Hayvan Çiftliği ile Orwell'in siyasi sesine yeniden bakın.
Orhan Pamuk, PewDiePie ve 6 okur daha
Okuma yolu
1984'ten sonra tek bir sıra yok, ama güvenli bir başlangıç var: Hayvan Çiftliği. Kısa, Orwell'in sesini taşır ve 1984'e yeniden bakmanızı sağlar. Ardından Cesur Yeni Dünya'yı okuyun; iki kitabı peş peşe okuduğunuzda aynı toplumun iki ayrı yüzünü görürsünüz.
Daha hızlı, daha sade bir okuma isterseniz Fahrenheit 451 ve Dönüşüm kısadır; Damızlık Kızın Öyküsü ve Körlük ise daha ağır ve daha uzun nefes ister. Distopyaya yeni başlıyorsanız Beni Asla Bırakma'yı sona bırakın: tam etkisi, öteki kitapları okuduktan sonra yakalanır.
Devamını oku
Bu romanların hepsi bir uyarı gibi okunsa da bir tahmin değildir. Edebiyatın ‘geleceği bildirmek’ gibi bir görevi yok; yaptığı, bugün gördüğümüz şeylere farklı bir ışık tutmaktır. Bu yüzden kitabı okuyup bırakmak yerine, kafanızdaki cümleleri bir kenara yazın; çoğu gündelik hayatta karşınıza yeniden çıkacaktır.
Hafıza teması sizi en çok etkileyen yan olduysa Hafıza Polisi ile Gün Olur Asra Bedel'i peş peşe okuyun: biri Japon bir adada, öteki Kazak bozkırında, aynı soruyu sorar. Siyasi kökleri merak ediyorsanız Demir Ökçe'yi 1984'le aynı ay içinde okumak, distopyanın kırk yılda nasıl biçim değiştirdiğini gösterir.