İçeriğe atla

Menü

Rafım

okai

Rafına kitap ekle

GörselMahzenLisansYayınevi tanıtım görseliKaldırma talebi

Kitap özeti · 4 dk

Denemeler özeti

Denemeler · Montaigne

Dini savaşların kasıp kavurduğu bir yüzyılda, kulesine çekilen bir adam kendini inceler ve yazının yeni bir türünü bulur: konusu yazarın kendisi olan deneme.

Kısaca

Denemeler, Fransız düşünür Michel de Montaigne'in 1580'den vefatına kadar yazıp genişlettiği metinlerin toplamıdır. Kitap, tek bir konuyu işleyen bir inceleme değildir; ölümden dostluğa, çocuk eğitiminden yamyamlara, koku duyusundan şiddete kadar serbest dolaşan, yazarın kendi fikirlerini ve şüphelerini sınadığı kısa ve uzun yazılar bütünüdür. Montaigne'in sesi samimi, esprili ve kendine karşı dürüsttür. Bu yüzden Denemeler, edebiyatta 'deneme' türünün başlangıcı ve hâlâ en çok sevilen örneği sayılır.

Konusu

Michel de Montaigne, 1533'te Guyenne'deki Montaigne şatosunda doğdu. Hukuk eğitimi aldı, Bordeaux Parlamentosu'nda meclis üyesi olarak çalıştı. Yakın dostu Étienne de La Boétie'nin 1563'teki vefatı onu derinden sarstı. 1571'de görevinden ayrılıp şatonun kulesindeki kütüphanesine çekildi ve okuduklarından, düşündüklerinden notlar almaya başladı. Bu notlar zamanla 'Essais', yani sınamalar adı altında birleşti.

Devamını oku

Denemeler ilk kez 1580'de yayımlandı. Montaigne metinleri vefatına kadar yeniden okuyup genişletti; 1588 baskısı bu eklemeleri içerir. Vefatından sonra, manevi kızı Marie de Gournay 1595'te kitabın son hâlini yayına hazırladı. Kitap üç kitaptan ve 107 bölümden oluşur; belli bir plan izlemez, okur istediği denemeyle başlayabilir.

Montaigne'in metinleri bir fikirden başka bir fikre atlar. Yazar, kendi kusurlarını, böbrek taşı ağrısını gizlemeden anlatır. Kendisini 'kitabımın konusu benim' diyecek kadar açıkça konu eder.

Yamyamlar Üzerine adlı deneme, Brezilya'daki Tupinambá halkının törenlerini anlatır. Montaigne bu halka 'barbar' denmesini sorgular ve aynı ölçüyü Avrupa'nın iç savaş şiddetine çevirir. Dostluk Üzerine denemesi, La Boétie'ye bir yas ve övgüdür. Deneyim Üzerine ise deneyimin ve gündelik yaşamın değerini anlatan bir metindir.

Montaigne'in kütüphanesi, bu yazıların doğduğu yerdir. Kulenin kirişlerine bilgelik sözleri yazdırmıştı. Okuduklarından aldığı sözleri kendi düşünceleriyle karıştırır ve çoğu zaman alıntıyı karşı çıkmak için kullanır. Bu yüzden Denemeler'de her okuma, bir sohbet gibidir.

Montaigne 1576 dolaylarında kendisi için bir madalya bastırdı: üzerinde Yunanca 'Epecho' (ben kendimi tutarım) ve Fransızca 'Que sais-je?' (ne bilirim?) yazar. Bu iki söz, kitabın şüpheci ruhunu özetler. Montaigne'in felsefesi, bu tür küçük ve kişisel işaretlerin içinden doğar.

Din savaşları, onun yaşadığı dönemde sürekli bir arka plandır. Montaigne 1581'den 1585'e Bordeaux belediye başkanlığı yaptı; III. Henri ile Navarra'lı Henri'nin her ikisinin de saygı duyduğu ılımlı bir isimdi. Bu deneyim, bütün denemelere yayılan ölçülülük anlayışına ve şiddet karşısındaki sakinliğe yol açar.

Üslupta Montaigne'i ayıran, bir sonuca varma telaşı duymamasıdır. Bir konuya başlar, düşüncesini bir yandan öbür yana çevirir, kendi çelişkilerini fark eder ve bunu gizlemez. Okur bir tez ile değil, düşünmenin kendisiyle karşılaşır; bu da metni her okumada başka yerlerinden açılan bir kitap yapar.

Kitabın en uzun metinlerinden biri, Raymond Sebond için yazılan savunmadır. Montaigne burada insanın kesin bilgiye ulaşabileceğinden kuşku duyar ve Pironcu şüpheciliği benimser; yine de aynı denemede Katolikliği savunur. Böbrek taşı ağrılarından kurtulmak umuduyla 1580'de çıktığı İtalya yolculuğunu da bir güncede kaydetmiştir. Essais adı 'denemeler, sınamalar' demektir; yazar, bir ispat sunmuyor, kendi düşüncesini deniyordur.

Karakterler

Kendini tanımak
Montaigne için asıl inceleme konusu insanın kendisidir. Kendini yargılamadan gözlemlemek, bütün denemelerin ortak yöntemidir.
Şüphecilik
Ne bilirim? sorusu, onun madalyasına yazdığı sözdür. Her kesin bilgiye şüpheyle yaklaşır.
Ölüm
Montaigne'in yazılarında ölüm, hayatın dışına itilen değil, üzerinde düşünülen bir konudur.
Dostluk
La Boétie ile ilişkisi, en çok anılan denemesinin konusudur. Gerçek dostluğun nasıl bir şey olduğunu ilk elden anlatır.
Başka kültürler
Alışkanlıkları evrensel sanmanın yanlışlığını, Yamyamlar Üzerine gibi denemelerle gösterir.

Temalar

Kendine dürüstlük
Montaigne kusurlarını gizlemez; bu içtenlik metni zamanın ötesinde yaşatan şeydir.
Hoşgörü
Dini savaşlar sırasında yazılan kitap, ayrım ve aşırılık yerine ölçülü olmayı savunur.
Sade ve gündelik yaşam
Mutlu bir hayatın büyük sözlerle değil, uyku, yemek, yürüyüş ve sohbetle kurulduğunu söyler.
Okumak ve düşünmek
Montaigne alıntı yapar ama ezbere yaslanmaz; antik yazarları kendi sorularını sınamak için kullanır.

Neden okunmalı

Denemeler, ilk bakışta uzak bir yüzyılın kitabı gibi görünür, ama okuyan herkes kısa sürede Montaigne'in sesine yakın hisseder. Çünkü yazdığı konular, insanın hâlâ uğraştığı şeylerdir: ölüm korkusu, dostluk, acı, çocuk yetiştirme, mutluluk.

Devamını oku

Kitabın etkisi büyüktür. Shakespeare, Pascal, Emerson ve Nietzsche gibi yazarlar onun etkisini taşır; deneme türü onun yolundan gelişmiştir. Kitap tek oturuşta bitirilmez; her gün bir deneme okunarak zamana yayıldığında, bir yol arkadaşı gibi çalışır.

Denemeler'in gücü, insan doğasının değişmeyen yönlerini fark ettirmesidir. Montaigne'in yazdığı kaygılar, beş yüz yıl sonra da tanıdıktır: ölüm korkusu, aklın sınırları, başkalarının bizi nasıl gördüğü. Bu yüzden onu okumak, geçmişe değil, kendimize bakmak gibidir. Kısa denemeleri, kalabalık bir günün arasında bile okunabilir; uzun olanlar ise sabırlı bir okurun karşılığını fazlasıyla verir.

Kime: Kendini tanımak ve sade düşünmek isteyenlere; felsefeye ağır kitaplarla değil, kısa ve samimi metinlerle girmek isteyenlere

Güncelleme: 5 Kasım 2026

Okuyanlar

Tümü

Yazılarda

Tümü