Gulliver'in Gezileri
Jonathan Swift
Bir gemi doktoru, parmak boyundaki insanların ve dev insanların ülkelerinden döner; ama asıl şaşkınlığı, kendi türüne bakışının artık hiç eskisi gibi olmamasıdır.
Gulliver'in Gezileri, Jonathan Swift'in 1726'da isimsiz yayımlanan, dört yolculuktan oluşan hicvidir. Gemi doktoru Lemuel Gulliver, sırasıyla minik insanların yaşadığı Lilliput'a, devlerin ülkesi Brobdingnag'a, uçan bir adaya ve akıllı atların ülkesine savrulur. Çocuk masalı gibi okunan bu yolculuklar, aslında iktidarın, savaşın, bilimin ve insan doğasının acımasız bir eleştirisidir. Swift, tanıdık dünyayı ölçeğini değiştirerek gösterir; okur gülerken kendi toplumuna baktığını fark eder.
Birinci yolculukta Gulliver, bir kaza sonucu Lilliput adasına düşer ve uyandığında ellerinin ve ayaklarının ince iplerle yere bağlandığını görür. Adanın halkı, boyları bir karış kadar olan insanlardır. Gulliver önce esir, sonra imparatorun yakın bir müttefiki olur. Lilliput ile komşusu Blefuscu arasındaki savaşın nedeni, haşlanmış yumurtanın hangi ucundan kırılacağıdır; Swift bu saçma ayrılıkla din ve siyaset kavgalarını alaya alır. Gulliver, Blefuscu'nun donanmasını ele geçirerek Lilliput'a yardım eder, ama imparatorun Blefuscu'yu bir eyalete çevirme isteğini reddedince saray ona soğur. Sarayda çıkan bir yangını söndürmek için kullandığı yöntem de erkânı çileden çıkarır; hıyanetle suçlanır, gözlerinin kör edilmesine karar verilince Blefuscu'ya kaçar.
İkinci yolculukta Gulliver Brobdingnag'a gider ve bu kez kendisi minik olur. Bir çiftçi onu para karşılığı gösterir; bu teşhir Gulliver'i hastalandırınca kraliçeye satılır. Çiftçinin kızı Glumdalclitch ona bakar ve saraya da onunla birlikte geçer. Kral, Gulliver'in İngiltere'yi anlatışını dinler; barut ve top gibi buluşlara dehşetle bakar ve anlatılan toplumu zararlı küçük yaratıkların kalabalığına benzetir. Sonunda dev bir kartal, Gulliver'in içinde taşındığı kutuyu kapıp denize bırakır; onu denizciler kurtarır.
Üçüncü yolculuk, uçan Laputa adasını, Lagado'daki tuhaf bilim akademisini ve ölümsüz fakat ihtiyarlayan insanlar olan Struldbrug'ları gezer. Bilim insanları, hıyardan güneş ışığı çıkarmaya çalışır. Swift, burada kuru bir akılcılığı ve toplumsal yararı olmayan araştırmayı alaya alır.
Dördüncü yolculuk, hicvin en keskin olduğu bölümdür. Gulliver, Houyhnhnm denen, akıl ve erdemle yaşayan atların ülkesine düşer. Burada insana benzeyen, kaba ve vahşi varlıklara Yahoo denir. Gulliver atların yaşayışına hayran olur ve kendisinin de bir Yahoo'ya benzediğini fark etmenin dehşetini yaşar.
Swift'in anlatımının gücü, Gulliver'in sakin, ayrıntıcı ve neredeyse bilimsel bir tonla konuşmasındadır. Gemi günlüğü, yol notları ve tarihler gerçekçi bir biçimde verilir; bu ciddiyet, ortaya çıkan olağanüstü olayları daha da komik ve daha da keskin yapar. Okur, bir yalana inanıyormuş gibi başlar ve yavaş yavaş kendi dünyasının yalanlarını hatırlar.
Her yolculuk, Gulliver'in bir önceki yolculuğunda öğrendiklerini sarsar. Lilliput'ta kendini dev sanır, Brobdingnag'da bir oyuncak kadar küçüktür; Laputa'da bilimin gücüne hayran olurken onu işlevsiz bulur. Dördüncü yolculuğa geldiğinde artık hiçbir yere ait olmayan, yurttaşlığını yitirmiş birine dönüşmüştür.
Houyhnhnm meclisi, bir Yahoo olan Gulliver'in akıl sahibi olmasını kendi düzenleri için tehdit sayar ve onun ülkeyi terk etmesine karar verir. Bir Portekiz gemisi onu kurtarır; kaptan Pedro de Mendez ona iyi davranır, Gulliver ise bu nezaketi kabullenmekte zorlanır. Eve döndüğünde insanlar arasında yaşamaya alışamaz, ailesinden uzak durur ve her gün saatlerini ahırda atlarıyla konuşarak geçirir. Roman, kahramanının bu tuhaf yalnızlığıyla biter.
Gulliver'in Gezileri bir macera hikâyesi olarak başlar, ama okuyan her yaşta başka bir şey bulur. Çocuklar Lilliput'u küçük insanların güldüren dünyası olarak okur; yetişkinler Swift'in bu dünyayla kimi hedef aldığını fark eder.
Kitap, hicvin gücünü gösteren en iyi örneklerden biridir. Swift, Dublin doğumlu bir Anglikan din adamıydı. Kitabın hiç eskimeyen yanı, dile getirdiği eleştirilerin bugüne de tanıdık gelmesidir.
Kitabı özellikle okunur yapan bir başka şey Swift'in mizah anlayışıdır. Ciddi bir sesle absürt şeyleri anlatır ve okuru güldürürken savunmasız bırakır. Bu üslup, yüzyıllar boyunca birçok yazarı etkilemiştir.
Okurun karşısına sık sık beklenmedik bir bakış açısı çıkar. Gulliver, kendi uygarlığını anlatırken savaşı, hukuku ve ticareti sıradan şeyler gibi aktarır; dinleyen taraf ise bunların ne kadar tuhaf olduğunu birkaç soruyla ortaya çıkarır. Bu yöntem, kitabın bugün de ilginç kalmasının nedenlerindendir. Okur, alışkanlıklarını dışarıdan görmenin garip hazzını yaşar.
Kime: Hiciv ve alegoriyi sevenlere, çocukluğunda kısaltılmış baskısını okumuş ve gerçeğini merak edenlere
Jonathan Swift
Güncelleme: 5 Kasım 2026