Martı Jonathan Livingston
Richard Bach
Sürüdeki bütün martılar balıkçı teknelerinin ardından ekmek kırıntısı kovalarken, bir martı tek başına okyanusun üstünde dalış yapıyor ve düşe kalka daha hızlı uçmayı deniyor.
Martı Jonathan Livingston, Amerikalı yazar ve pilot Richard Bach'ın ilk kez 1970'te kitap olarak yayımlanan kısa fabl romanıdır. Kahramanı, karnını doyurmak yerine uçmanın kendisini öğrenmek isteyen bir martıdır. Sürüsü bu merakı hoş görmez ve onu dışlar; Jonathan ise yalnız başına çalışarak sınırlarını zorlamayı sürdürür. Russell Munson'un siyah beyaz martı fotoğraflarıyla süslenen kitap, neredeyse hiç reklam yapılmadan ağızdan ağıza yayıldı ve 1972'de bir milyondan fazla basılarak çok satanlar listesinin zirvesine çıktı. 2014'te dördüncü bir bölüm eklendi.
Sabahın erken saatinde martı sürüsü bir balıkçı teknesinin çevresinde çığlık çığlığa yem kavgası yapar. Jonathan Livingston ise sahilden uzakta, tek başına havada asılı kalmaya, kanatlarını farklı açılarla bükmeye, alçaktan süzülmeye çalışır. Martıların çoğu için uçmak yalnızca yiyeceğe ulaşmanın aracıdır; Jonathan için ise yemekten de önemli bir tutkudur.
Denemeleri başarısız oldukça Jonathan umutsuzluğa kapılır ve bir süre sürüye dönüp sıradan bir martı gibi yaşamak ister. Ama bu karar uzun sürmez. Gece karanlığında, yüksekten dalışlarla hız denemeleri yapar, düşer, denize çakılır ve yeniden dener. Sonunda hiçbir martının ulaşamadığı hızlara erişir ve keşfettiği yeni uçuş biçimlerini sürüye anlatmayı umar. Oysa sürünün Konseyi onu çağırdığında karşısında bir ödül değil, bir yargılama bulur: kurallara uymadığı için dışlanmış ilan edilir.
Sürgün yıllarında Jonathan uzak kayalıklarda yalnız yaşar, ama yalnızlığından çok sürünün uçmanın güzelliğini hiç tanımayacak olmasına üzülür. Yaşlandığında yanına ışıl ışıl parlayan iki martı gelir ve onu daha yükseğe, eve götürmeye geldiklerini söyler. İkinci bölümde Jonathan kendini cennet sandığı başka bir dünyada bulur. Burada öğretmeni Sullivan ve yaşlı bilge Chiang ona, gerçek uçuşun hızdan ve mesafeden öte, insanın kendi doğasının zamanın ve mekânın ötesinde olduğunu kavramasıyla ilgili olduğunu öğretir. Chiang ondan ayrılırken son bir öğüt bırakır: sevgi üzerinde çalışmaya devam etmesini.
Bu öğüdü düşünen Jonathan, eski sürüsüne dönüp öğrendiklerini başkalarına öğretmeye karar verir. Üçüncü bölümde, sürüden yeni dışlanmış öfkeli genç bir martı olan Fletcher Lynd ilk öğrencisi olur. Zamanla etrafında başka dışlanmışlar da toplanır; Jonathan onlarla sürünün gözü önünde akrobatik uçuşlar yapar. Sürünün bir kısmı yavaş yavaş onlara katılırken bazıları Jonathan'a kurtarıcı, bazıları da şeytan der. Jonathan ise kendini yalnızca uçmayı çok seven bir martı olarak görür ve yanlış anlaşıldığını hisseder.
Bir gün Fletcher bir uçuş sırasında bir uçuş kazasında ölür. Başka bir gerçeklikte gözlerini açtığında Jonathan'ın şakacı sesini duyar: zamanın ve mekânın sınırlarını aşmanın yolu, acele etmeden adım adım ilerlemektir. Fletcher sürünün tam ortasında yeniden belirir ve bazı martılar onu dirilmiş bir hayalet gibi görüp korkar. Jonathan ise Fletcher'a, cahil sürüyü bile sevmeyi öğrenmesi gerektiğini söyler. Ardından bedeni yavaş yavaş silikleşir; giderken Fletcher'dan kendisi hakkında tanrı gibi saçma söylentiler çıkmasına izin vermemesini ister. Fletcher yeni öğrencilerinin karşısına geçer ve bir gün Jonathan'ı yeniden göreceğini düşünerek gülümser.
2014'te eklenen dördüncü bölüm, yüzyıllar sonrasını anlatır. Martılar artık uçmayı değil, Jonathan'ı ve öğrencilerini yüceltmeyi önemser; tuhaf ritüeller ortaya çıkar ve Fletcher'a dokunmak bir yarışa, saygı gösterileri bir statü simgesine dönüşür. Öğreti yaşanmak yerine taparcasına anılır hale gelmiştir. Sonunda bazı kuşlar ritüelleri bırakıp yeniden sırf uçmanın keyfi için uçmaya başlar; hayatın anlamsız olduğuna inanan Anthony adlı genç bir martının denize doğru dalışı sırasında yanında beliren beyaz bir karaltı, hikâyeyi umutla kapatır.
Martı Jonathan Livingston, bir oturuşta okunabilecek kadar kısa ama yıllarca akılda kalacak kadar yoğun bir kitaptır. Okyanus üstündeki dalış sahneleri ve sayfalar arasındaki martı fotoğrafları okumayı neredeyse bir uçuş deneyimine çevirir. Bir şeye tutkuyla bağlanmanın, çevrenin onaylamamasına rağmen vazgeçmemenin ne demek olduğunu masal sadeliğiyle anlatır.
Kitabın serüveni de en az hikâyesi kadar ilginçtir. Birkaç yayınevi tarafından geri çevrilen metin, ilk baskıda yalnızca 3.000 adet basıldı; hiçbir gazete ya da dergi o ilk günlerde ondan söz etmedi. Okurdan okura geçerek 1972'de New York Times çok satanlar listesinin bir numarasına çıktı, Time dergisine kapak oldu ve 1973'te gerçek martılar filme alınarak sinemaya uyarlandı.
Kime: Kendi yolunu çizmek isteyen gençlere, kısa ve felsefi masalları sevenlere ve bir tutkunun peşinden gitme cesaretini arayan herkese.
Richard Bach
Güncelleme: 4 Kasım 2026