Robinson Crusoe
Daniel Defoe
Babasının sözünü dinlemeyip denize açılan genç bir İngiliz, yirmi sekiz yıl boyunca ıssız bir adada tek başına hayatta kalmayı ve yeniden insan olmayı öğrenir.
Robinson Crusoe, Daniel Defoe'nun 1719'da yayımlanan romanıdır ve İngiliz edebiyatının ilk roman örneklerinden biri sayılır. Anlatıcı Robinson Crusoe, bir gemi kazasından sağ kurtulduktan sonra Orinoko Nehri yakınlarındaki ıssız bir adada yıllarca yaşar. Barınak kurar, hayvanları evcilleştirir, ekin yetiştirir, çömlek yapmayı öğrenir. Yıllar sonra yamyamların elinden bir adamı kurtarır ve onu Cuma adıyla yanına alır. Roman, bir macera hikâyesi olduğu kadar, hayatta kalma, emek ve inanç üzerine bir incelemedir.
Crusoe, York'lu bir ailenin oğludur; ailesi onu hukukçu olarak görmek ister, ama genç Robinson denizlere açılma hayalinden vazgeçmez. 1651'de Hull'dan gemiyle yola çıkar ve ilk yolculuğunda bir fırtınaya yakalanır. Pişman olup eve dönmek yerine macera arayışını sürdürür. İkinci yolculuğunda Salé korsanları gemiyi ele geçirir ve Crusoe, bir Faslının köleliğine düşer. İki yıl sonra Xury adlı bir çocukla birlikte kaçar; Batı Afrika açıklarında bir Portekiz kaptanı onları kurtarır. Kaptanın yardımıyla Brezilya'da bir çiftlik edinir.
Çiftliği iyi gittiği hâlde sabırsızlığı yine ona yol gösterir. Komşu çiftçilerle birlikte Afrika'dan köle getirmek için bir sefere katılır. 30 Eylül 1659'da bir fırtına gemiyi Venezuela kıyısı açıklarında, Orinoko'nun yakınındaki bir adaya savurur. Mürettebattan sağ kalan tek kişi Crusoe'dur ve adaya 'Umutsuzluk Adası' adını verir. Gemi enkazından kurtarabildiği malzemeleri kıyıya taşır.
Adada Crusoe barınak kurar, keçileri evcilleştirir, tahıl eker ve çömlek yapmayı öğrenir. Zamanı, bir haç üzerine işaretlerle tuttuğu takvimle sayar. Başlangıçta umutsuzluğa kapılır, ama Kutsal Kitap'ı okumaya başlayınca inanca yönelir; felaketlerini önce bir ceza, sonra bir kurtuluş fırsatı olarak yorumlar. Defoe bu bölümleri ayrıntılı bir yaşam kılavuzu gibi aktarır.
Bir gün kumsalda bir ayak izi görür. Bu keşif onu ürküntüye boğar ve adaya zaman zaman yamyamların uğradığını anlar. Yamyamların esir ettiği bir adamı kurtarır ve onu bir cuma günü bulduğu için Cuma diye çağırır. Crusoe ona İngilizceyi ve Hristiyanlığı öğretir.
Crusoe, adada kendine bir yaşam düzeni kurmuştur. Bir keresinde dev bir kano yapmaya girişir, ama bitirdikten sonra onu suya indirmek için fazla büyük ve denizden fazla uzak olduğunu görür. Bu bölüm, yıllarca emek verilen bir işin yanlış planlama yüzünden boşa gitmesinin ironik bir örneğidir ve Crusoe'yu kusursuz bir kahraman değil, öğrenen bir insan yapar.
Yamyamlar Crusoe'nun zihnini uzun süre meşgul eder. Sonunda Crusoe ve Cuma, Cuma'nın babasını ve bir İspanyolu yamyamların elinden kurtarır. İspanyol, adada mahsur kalan diğer İspanyolları getirmek için anakaraya dönmeyi planlar; ada küçük bir topluluğa dönüşmeye başlar.
Adaya bir İngiliz gemisi gelir. Mürettebat isyan etmiş ve kaptanı esir almıştır. Crusoe ve Cuma kaptana yardım eder, gemi yeniden ele geçirilir; isyancılar adada bırakılır. Crusoe 19 Aralık 1686'da adadan ayrılır ve 11 Haziran 1687'de İngiltere'ye ulaşır; ailesi onu ölmüş saymıştır. Brezilya'daki çiftliği ona hâlâ servet kazandırmaktadır ve bu kazancı geri almak için Lizbon'a gider. Cuma ile Pireneler'i geçerken kurtlarla çarpışırlar.
Robinson Crusoe, macera romanlarının atalarındandır. İlk baskıda yazar olarak Crusoe'nun kendisi gösterildiği için pek çok okur onu gerçek bir kişi sandı. İskoç denizci Alexander Selkirk'in adada yalnız yaşadığı yılların bu romana esin kaynağı olduğu düşünülür.
Kitap günümüzde yalnızca bir macera olarak değil, kolonyalizm, emek ve bireycilik tartışmalarının bir metni olarak da okunur. Hem çocuklar için kısaltılmış hâlleri, hem de tam metinleri, farklı yaşlarda farklı keyifler verir.
Kitabın değeri, yalnızlık ve emek üzerine düşündürmesidir. Crusoe, bir yaşamın sıfırdan nasıl kurulabileceğini adım adım gösterir; bu da onu bugün bile süregelen 'hayatta kalma' kurgularının atası yapar.
Romanın başarısı o kadar büyük oldu ki Defoe aynı yıl devam kitabını, The Farther Adventures of Robinson Crusoe adıyla yayımladı; 1720'de de Serious Reflections geldi. Birinci kitap yine de asıl kitaptır: bir insanın, elindeki az şeyle yeniden bir dünya kurma çabasını, sakin ve ayrıntılı bir dille aktarır. Kano sahnesindeki gibi kimi emeklerin boşa gitmesi bile okuru Crusoe'ya yaklaştırır.
Kime: Macera ve hayatta kalma hikâyelerini sevenlere; İngiliz romanının kökenlerini merak edenlere
Daniel Defoe
Güncelleme: 5 Kasım 2026