Şehir romanları arasında Üç İstanbul daha eski ve süslü, Yenişehir'de Bir Öğle Vakti daha yakın ve sade. İstanbul'u geçmişte, Ankara'yı yakın tarihte okumak, Türkiye'nin iki büyük şehrinin iki farklı hafızasına bakmak demektir.
Bu Ülke listenin en entelektüel kitabı. Yoğun cümleleri nedeniyle kısa bölümler halinde okumak daha verimlidir. Eğer kitabın görüşlerine katılmasanız bile, tartışma bırakacak yoğunluğu nedeniyle okumaya değerdir.
Zorluk açısından en rahat kitaplar Kuvâyi Milliye, Yenişehir'de Bir Öğle Vakti ve Suyu Arayan Adam; orta zorlukta Yaban ve İnce Memed; en yoğun olanlar Üç İstanbul ve Bu Ülke.
Okuma tarzınıza göre rota seçebilirsiniz. Şiirle aranız iyiyse Kuvâyi Milliye ile başlayın, ardından İnce Memed'e geçin; ikisi de destan diliyle yazılmış. Tarih meraklısıysanız Zeytindağı ve Suyu Arayan Adam'ı birlikte okuyun; biri bir savaşın, öteki bir hayatın anlatısı. Roman seviyorsanız Yaban, Üç İstanbul ve Yenişehir'de Bir Öğle Vakti'ni dönemin sırasına göre okumak iyi bir sıralama sağlar. Düşünce tarihine ilginiz varsa Bu Ülke'yi en sona bırakıp onu bir tür yorumlama kitabı olarak kullanın.
Okurken dikkat edilecek bir şey, aynı olayın farklı anlatılarda nasıl değiştiğidir. Kurtuluş Savaşı, Kuvâyi Milliye'de bir halk destanı, Yaban'da bir aydının hayal kırıklığı, Zeytindağı'nda bir gazetecinin gözlemi olarak karşımıza çıkar. Bu üç anlatıyı yan yana koymak, tarihin tek bir hikâye olmadığını, edebiyatın ise bu çokluğu görünür kılma işini üstlendiğini hissettirir.
Dil konusunda da bir hazırlık yapmak iyi olur. Üç İstanbul ve Zeytindağı gibi dönemin kitapları, bugünkü Türkçeden farklı bir söz dağarcığı taşır; birkaç sayfada alışmak mümkündür, ama bazı sözcükleri yan yana bir sözlükle okumak keyfi artırır. Yaşar Kemal ve Nazım Hikmet ise halkın diline yaslanır ve çok daha rahat akar. Yenişehir'de Bir Öğle Vakti ve Suyu Arayan Adam bugünkü okura en yakın dildeki kitaplardır.
Zamanı kısıtlı okurlar için en kısa yol Kuvâyi Milliye, Yaban ve Yenişehir'de Bir Öğle Vakti üçlüsüdür; toplamda 800 sayfadan azdır ve destan, taşra romanı ve şehir romanı olmak üzere üç farklı türü kapsar. Bu üçlü, listenin geri kalanına bir giriş gibi çalışır ve hangi yöne devam etmek istediğinizi gösterir.
Bu kitapları arka arkaya okumak zorunda değilsiniz. Siyasi ve tarihsel yoğunluğu yüksek kitapları peş peşe okumak yorucu olabilir. İyi bir yöntem, bir tanıklık kitabını bir romanla dönüşümlü okumaktır: örneğin Zeytindağı'ndan sonra Yaban, Suyu Arayan Adam'dan sonra Yenişehir'de Bir Öğle Vakti.
Bir not: bu listedeki yazarlar çok farklı siyasi görüşlerden geliyor ve birbirlerine zaman zaman karşı düşüncelerle yazıyor. Bir kitabın ya da yazarın görüşüne katılmak zorunda değilsiniz; asıl amaç Türkiye'yi farklı seslerden dinlemek. Böyle okuduğunuzda, her kitabın hem bir tanıklık hem de bir yorum olduğunu görürsünüz.
Son olarak, Memleketimden İnsan Manzaraları'nı yeniden okumayı da bu listenin bir parçası sayın. Başka kitaplardan döndüğünüzde, bazı bölümlerin size daha farklı geldiğini göreceksiniz; çünkü kitap değişmez, okurun yanında taşıdığı Türkiye değişir.