İçeriğe atla

Menü

Rafım

okai

Rafına kitap ekle

Nutuk

Gündem · 10 dk · 15 kitap

10 Kasım için Atatürk'ün kitaplığı: 16 kitap

Atatürk'ün kitaplığından Nutuk'a, sevdiği ve adı geçen kitaplardan hakkında yazılan biyografi ve anılara 16 kitap; kimler okudu, nereden başlanır.

0/15 kitabı okudun%0

Atatürk'ün kitaplığı bugün 3.997 kitaptan oluşuyor. Bunların 2.151'i Anıtkabir Müzesi Kitaplığı'nda, 1.741'i Çankaya Köşkü Kitaplığı'nda, 102'si İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde, üçü Samsun Gazi İl Halk Kütüphanesi'nde duruyor. Rakamlar bir kitaplığın büyüklüğünü anlatır; okurluğunu anlatan ise sayfaların kenarındaki işaretlerdir. Atatürk önemli bulduğu cümlelerin yanına "ç. müh." (çok mühim) ya da "xxx" yazar, "Önemlidir" ve "Dikkat" gibi notlar düşer, satırların altını renkli kalemlerle çizerdi.

Devamını oku

10 Kasım'da çoğumuz Atatürk'ü bir fotoğraf, bir anıt ya da bir söz olarak anarız. Bu yazı başka bir kapıdan giriyor: kitaplarından. Önce kendi yazdıklarına, sonra okuduğu ve adı geçen kitaplara, en sonda da yakınındakilerin ve biyografi yazarlarının anlattığı Atatürk'e bakıyoruz.

Baştan bir ayrım yapmakta yarar var. Kitaplığında 3.997 kitap bulunması, hepsini aynı dikkatle okuduğu anlamına gelmez. İşaretleyip not düştüğü kitapların büyük bölümü tarih üzerinedir; onları dil, hukuk ve toplum, bilim ve coğrafya izler. İşaretli kitapların çoğu Fransızca (121), ardından Türkçe (56), İngilizce (8), İtalyanca (2) ve Almanca (1) gelir. Yani bu kitaplık, bugünkü raflarda bulacağınız popüler başlıklardan çok, bir devlet kurucusunun çalışma masasına benziyor.

Okuduğu kitaplar bölümünde dikkatli bir dil kullanmak gerekiyor. 2020 tarihli bir derlemede Çalıkuşu için "en sevdiği" ifadesi geçiyor; Beyaz Zambaklar Ülkesinde, Toplum Sözleşmesi ve Türkçülüğün Esasları için ise yalnızca adlarının anıldığını söylemek doğru olur. Hangi kitabı ne kadar sevdiğini ya da kaç kez okuduğunu bilmiyoruz; bildiğimiz, bu kitapların onun kitaplık anlatılarında yer aldığıdır.

Kitapları üç gruba ayırdık. Birinci grup Atatürk'ün kendi kaleminden çıkanlar; yeni başlayan için en doğru yer burası. İkinci grup, adı onunla birlikte anılan dört kitap; kısa ve tek tek rahat okunur. Üçüncü grup ise onu yakından görenlerin ve tarihçilerin yazdıkları; 10 Kasım haftasında bir biyografi okumak isteyenler buradan seçebilir.

Kimler için: 10 Kasım'da Atatürk'ü kendi yazdıkları, okudukları ve hakkında yazılanlar üzerinden tanımak isteyenler

Kısa cevap

1. Grup: Kendi kaleminden

Atatürk okuduğu kadar yazdı da: Nutuk, ders kitapları, Meclis konuşmaları. Bu grupta hepsi onun kendi sesiyle konuşur. Nutuk'la başlayın; kısa olanlar (Geometri) ise akşam okumalığı bir değişiklik olur.

1. Nutuk

Mustafa Kemal Atatürk · 1927

Nutuk, 15–20 Ekim 1927 arasında Cumhuriyet Halk Fırkası'nın İkinci Büyük Kurultayı'nda kürsüden okundu. Altı güne yayılan okuma yaklaşık 36,5 saat sürdü.

Devamını oku

Anlatı, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkıştan 1927'ye uzanan yılları belgelerle birlikte kendi ağzından aktarır ve "Ey Türk gençliği!" diye başlayan Gençliğe Hitabe ile biter. Kitabın bir konuşma olarak doğduğunu bilmek okumayı kolaylaştırır: metin dinleyene seslenen bir anlatım olarak kurulmuştur.

Kime: Millî Mücadele'yi ve Cumhuriyet'in kuruluşunu birinci elden okumak isteyenlere

Okurken: Yanınıza 1919–1927 arasını gösteren kısa bir kronoloji koyun; belgeleri atlamayın, anlatının asıl ağırlığı orada.

Sonra: Aynı metnin gençler için fotoğraflı baskısı da var; ayrıntılı karşılaştırma için Hatıralarla Karşılaştırmalı Nutuk'a geçin.

İlber Ortaylı, Celal Şengör ve 5 okur daha

2. Hatıralarla Karşılaştırmalı Nutuk

Mustafa Kemal Atatürk

Nutuk'un dönemin hatıralarıyla karşılaştırmalı olarak hazırlanmış baskısı. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları'ndan çıkan bu baskı, Nutuk'u tek bir sesten dinlemek yerine aynı olaylara başka tanıkların penceresinden bakma imkânı verir.

Devamını oku

Önce Nutuk'u düz haliyle okuyup ardından bu baskıya dönmek, hem metni hem dönemi daha iyi oturtur. Kerem Görsev'in kitaplığında yer alıyor.

Kime: Nutuk'u okumuş ve aynı olayların başka anlatımlarını görmek isteyenlere

Okurken: Her bölümü önce Nutuk'tan, sonra karşılaştırma notlarından okuyun; sırayı değiştirmeyin.

Sonra: Aynı dönemi bir yakınının gözünden görmek için Sınıf Arkadaşım Atatürk'e bakın.

Kerem Görsev

3. Medeni Bilgiler

Mustafa Kemal Atatürk

Vatandaş İçin Medeni Bilgiler, 1930'da Afet İnan'ın adıyla basıldı; iki ciltlik bir yurttaşlık bilgisi kitabıdır. Okullar için hazırlanan metnin önemli bölümü Atatürk'ün el yazısı notlarına dayanır; kendisi yazımında bizzat yer almıştır.

Devamını oku

Cumhuriyet'in yurttaşlık dersinde ne anlatmak istediğini görmek için doğrudan bir kaynak.

Kime: Cumhuriyet'in yurttaşlık anlayışını kaynağından okumak isteyenlere

Okurken: Roman gibi tek oturuşta okunmaz; bir bölümü bir akşam okuyup üzerinde düşünmek daha verimli.

Sonra: Meclis'teki konuşmalara geçerek aynı fikirlerin kürsüdeki biçimini görün.

Meral Akşener

4. Mustafa Kemal Atatürk’ün Meclis Konuşmaları

Mustafa Kemal Atatürk

1920–1938 yılları arasında Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde yaptığı konuşmaların derlemesi; 888 sayfa. Nutuk geriye dönüp anlatır; Meclis konuşmaları ise olayların içindeyken kürsüden söylenenleri bir araya sığdırır.

Devamını oku

Baştan sona okunmak zorunda değil; yıl yıl, konu konu da gezilebilir.

Kime: Dönemin tartışmalarını Meclis kürsüsünden izlemek isteyenlere

Okurken: İlgilendiğiniz yılı seçip o yılın konuşmalarını okumak, 888 sayfayı tek seferde okumaktan çok daha rahattır.

Sonra: Konuşmaların arkasındaki biyografik bağlam için Mango'nun Atatürk'üne geçin.

Özgür Özel

2. Grup: Okuduğu ve adı geçen kitaplar

Atatürk'ün kitaplık anlatılarında yer alan dört kitap: bir roman, bir gezi-yurt kitabı, bir siyaset felsefesi klasiği ve bir Türkçülük kitabı. Kısa ve tek tek okunabilir; yan yana konunca onun ilgi alanının genişliğini gösterir.

5. Çalıkuşu

Reşat Nuri Güntekin · 1923

Reşat Nuri Güntekin'in romanı 1922'de tefrika edilmeye başlandı, 1923'te kitap oldu; 1937'de büyük değişikliklerle yeniden düzenlendi. 2020 tarihli bir derlemede Atatürk'ün en sevdiği kitaplar arasında sayılıyor ve bu listedeki tek kitap olarak "sevdiği" bağını taşıyor.Bergin Azer, Harun Çelik ve Şahan Gökbakar'ın kitaplığında da yer alıyor.

Devamını oku

Kime: Türk romanını klasik bir örnekle tanımak isteyenlere

Okurken: Bu kitabın ilk yayın tarihi ile büyük değişikliklerle yeniden tefrika edildiği tarih arasında on dört yıl var; farkı merak edenler baskıların önsözlerine bakabilir.

Sonra: Cumhuriyet'in ilk yıllarını yazan başka bir roman için Yaban'a geçin.

Kemal Kılıçdaroğlu, Şahan Gökbakar ve 3 okur daha

6. Beyaz Zambaklar Ülkesinde

Grigoriy Petrov · 1923

Rus yazar Grigory Petrov'un 1923 tarihli kitabı ilk olarak Saraybosna'da basıldı ve kısa sürede birçok dile çevrildi; Yugoslavya Krallığı'nda, Bulgaristan'da ve Türkiye'de yazarın en çok beğenilen eseri oldu. Bataklıklardan, göllerden ve granit taşlarından oluşan Finlandiya'yı anlatan bu kitap, Atatürk'ün adıyla anılan listede yer alıyor.

Devamını oku

Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları baskısı Ayser Ali çevirisiyle 136 sayfa; Esra Erol ve Barış Özcan'ın kitaplığında da var.

Kime: Kısa ve motive edici bir gezi-düşünce kitabı arayanlara

Okurken: Kısa olduğu için bir hafta sonunda biter; okurken Finlandiya'yı anlatan sahnelerle kendi çevrenizi karşılaştırmak ilginç bir egzersiz.

Sonra: Aynı kısalıkta Atatürk'ün kendi kitabı için Geometri'ye geçin.

Barış Özcan, Mansur Yavaş ve 3 okur daha

7. Toplum Sözleşmesi

Jean-Jacques Rousseau · 1762

Jean-Jacques Rousseau'nun 1762 tarihli kitabı, siyaset felsefesinin temel metinlerinden biridir. Yazar kitabı neden yazdığını birinci bölümde, yasa koyucu olsaydı yazı yazmakla oyalanmayıp gereğini yapacağını söyleyerek açıklar.

Devamını oku

Atatürk'ün adı anılan kitaplar arasında. Alfa Yayınları baskısı Ayşe Meral çevirisiyle 80 sayfa; ince bir kitap ama yavaş okunmalı.

Kime: Siyaset felsefesinin başlangıç metinlerinden birini okumak isteyenlere

Okurken: 80 sayfa kısa görünür; her bölüm sonunda durup kitabın hangi kavramı kurduğunu kendi cümlenizle yazın.

Sonra: Devlet ve toplum ilişkisine yakın dönemden bakmak için Dar Koridor'a geçin.

Mustafa Kemal Atatürk

8. Türkçülüğün Esasları

Ziya Gökalp · 1923

Ziya Gökalp'in 1923'te yayımladığı kitap, Türkçülüğün fikir ve tekliflerini bir sistem bütünlüğü içinde ortaya koyan, yazarın değişik zamanlarda yazdığı denemelerden derlenmiş sosyolojik bir metin. Bilge Kültür Sanat'ın 2024 tarihli baskısı 256 sayfa.

Devamını oku

Atatürk'ün adıyla anılan kitaplardan biri. Kitabın Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki fikir tartışmalarında yeri büyük; bugünden okurken dönemin siyasi atmosferini de akılda tutmak gerekir.

Kime: Cumhuriyet'in fikir tartışmalarının kaynağına inmek isteyenlere

Okurken: Dönemin siyasi bağlamını bilmek metni daha anlaşılır kılar; Nutuk'u okuduktan sonra bu kitaba geçmek iyi bir sıra.

Sonra: Bu toprakların tarihi için Devlet-i Aliyye'ye bakın.

Mustafa Kemal Atatürk

3. Grup: Yakından görenler, uzaktan bakanlar

Biyografiler ve tanıklıklar. Aynı hayatı farklı yazarlar, bir sınıf arkadaşı ve yanında çalışanlar farklı yerlerden anlatır. Hangisini seçeceğiniz, ne aradığınıza bağlı.

9. Atatürk

Andrew Mango

Andrew Mango'nun Mustafa Kemal Atatürk'ün hayatını ve modern Türkiye'nin kuruluşunu anlattığı biyografisi; özgün adı Atatürk - The Biography of the Founder of Modern Turkey. Remzi Kitabevi baskısı Füsun Doruker çevirisiyle 750 sayfa.

Devamını oku

İlber Ortaylı, Cem Say ve Celal Şengör'ün kitaplığında yer alıyor. Tek ciltte, baştan sona bir anlatı arayanlar için en hacimli seçeneklerden.

Kime: Atatürk'ü baştan sona tek bir biyografide okumak isteyenlere

Okurken: 750 sayfa; her akşam bir bölüm okuyarak ilerlemek en rahatı.

Sonra: Anlatıdaki boşlukları Nutuk ile doldurun.

İlber Ortaylı, Celal Şengör ve 1 okur daha

10. Atatürk

Lord Kinross

Lord Kinross'un Mustafa Kemal Atatürk'ün hayatını ve Türkiye Cumhuriyeti'nin doğuşunu anlattığı kapsamlı biyografisi. Altın Kitaplar baskısı Necdet Sander çevirisiyle 592 sayfa.

Devamını oku

Fatih Altaylı'nın kitaplığında yer alıyor. Mango'nun yanında ikinci biyografi olarak okunduğunda, aynı olaylara iki ayrı yazarın bakışını görürsünüz.

Kime: Mango'yu okuyup ikinci bir biyografi isteyenlere

Okurken: Mango ile aynı dönemlerde aynı başlıkları kıyaslayarak ilerleyin.

Sonra: İtalyan tarihçinin kısa anlatımı için Grassi'ye geçin.

Fatih Altaylı

11. Atatürk

Fabio L. Grassi

İtalyan tarihçi Fabio L. Grassi'nin Mustafa Kemal Atatürk'ün yetişmesini, askerî ve siyasi mücadelesini anlattığı biyografisi. Doğan Kitap baskısı Eren Cendey çevirisiyle 408 sayfa; 2024 tarihli.

Devamını oku

Mango ve Kinross'a göre daha kısa; biyografiye hacimli bir kitapla başlamak istemeyenler için uygun. Fatih Altaylı'nın kitaplığında yer alıyor.

Kime: Daha kısa bir biyografi arayanlara

Okurken: 408 sayfa, birkaç haftada bitirilebilir.

Sonra: Yanındakilerin gözünden görmek için Çankaya'ya bakın.

Fatih Altaylı

12. Çankaya

Falih Rıfkı Atay

Falih Rıfkı Atay'ın Atatürk'ün yanında geçen yıllarına dair gözlemlerini anlattığı hatırat. Pozitif Yayınları'nın 2025 tarihli baskısı 655 sayfa.

Devamını oku

Ali Öztunç, Hilal Suerdem ve Murat Yetkin'in kitaplığında yer alıyor. Kitap, o yılları bir yakın tanığın gözünden okumak isteyenlere hitap eder.

Kime: Cumhuriyet'in ilk yıllarını bir tanığın anlatımıyla okumak isteyenlere

Okurken: Hatırat türünde yazıldığı için bir yanda Mango'yu açık tutmak, olayların sırasını yerine oturtur.

Sonra: Aynı yazarın Birinci Dünya Savaşı anılarına Zeytindağı'ndan bakın.

Murat Yetkin, Hilal Suerdem

13. Sınıf Arkadaşım Atatürk

Ali Fuat Cebesoy

Ali Fuat Cebesoy'un Harbiye'den Kurtuluş Savaşı'na uzanan sınıf ve kader arkadaşı Mustafa Kemal'e dair tanıklıklarını anlattığı anı kitabı. İnkılap Kitabevi baskısı 250 sayfa.

Devamını oku

Diamond Tema'nın kitaplığında yer alıyor. Kısa ve kişisel bir anlatı: bir arkadaşın gözlemiyle okuma imkânı.

Kime: Atatürk'ü genç bir subay olarak görmek isteyenlere

Okurken: 250 sayfa; biyografilerle birlikte okunursa boşlukları doldurur.

Sonra: Yanında olanların belgeleri için Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler'e bakın.

Diamond Tema

14. Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler

Ayşe Afet İnan

Atatürk'ün son on üç yılında yanında bulunan Ayşe Afet İnan'ın hatıraları ve belgeleri. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları baskısı 536 sayfa.

Devamını oku

Fatih Altaylı'nın kitaplığında yer alıyor. Medeni Bilgiler Afet İnan'ın adıyla yayımlandığı için bu kitap, o ders kitabının çevresini görmek isteyenler için ikinci bir kapı.

Kime: Cumhuriyet'in ilk on yılları ve Atatürk'ün son yılları arasında bağ kurmak isteyenlere

Okurken: Belgelerin bulunduğu bölümleri ayrı bir günde okuyun.

Sonra: Belgelerle çalışmayı sevdiyseniz Samsun'dan Önce Bilinmeyen 6 Ay'a geçin.

Fatih Altaylı

15. Samsun’dan Önce Bilinmeyen 6 Ay

Alev Coşkun

Alev Coşkun'un Mustafa Kemal'in 13 Kasım 1918'de İstanbul'a gelişi ile 16 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkmak üzere ayrılışı arasındaki altı ayı anlattığı tarih çalışması. Cumhuriyet Kitapları'nın 2013 tarihli baskısı 480 sayfa.

Devamını oku

Erol Evgin'in kitaplığında yer alıyor. Nutuk'un başladığı noktadan hemen önceki dönemi merak edenler için tamamlayıcı bir kitap.

Kime: Samsun'a çıkıştan önceki sürece odaklanmak isteyenlere

Okurken: Önce Nutuk'un ilk bölümlerini okuyun, ardından bu kitaba dönün.

Sonra: Daha geniş bir bakış için Mango'nun biyografisine dönün.

Erol Evgin

Okuma yolu

İlk soru, ne kadar zamanınız olduğu. Bir akşamınız varsa Geometri ile Toplum Sözleşmesi yan yana iyi gider: ikisi de 80 sayfa ve ikisi de Atatürk'ün dünyasına başka birer pencere açar. Bir hafta ayırabiliyorsanız Nutuk'un ilk bölümlerini okuyup yanına Mango'nun biyografisinden aynı yılların bölümünü koymak çok daha dolu bir okuma sağlar.

Nutuk için sabır önerisi: 36,5 saatlik bir konuşma olduğunu hatırlayın. Metni tek oturuşta bitirmeye çalışmayın; günde bir bölüm okumak yeter. Belgeleri atlamak cazip gelir, ama kitabın asıl gücü, anlatının belgelerle birlikte ilerlemesindedir. Kronolojiyi yanınızda bulundurun; 1919'dan 1927'ye uzanan olaylar sıralanınca metin anlam kazanır.

Devamını oku

Biyografiler arasında seçim yapacaksanız ölçü şu: tek bir kitap isteyenler Mango'dan, ikinci bir göz isteyenler Kinross'tan, kısa tutmak isteyenler Grassi'den başlasın. Anı kitapları (Çankaya, Sınıf Arkadaşım Atatürk, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler) ise biyografiyle birlikte okununca tat verir; tek başlarına yeterli bir çerçeve sunmaz.

Kitaplığın kendisini merak edenler için sitedeki Atatürk sayfasında işaretli kitaplar tek tek listelenir, konularına ve yıllarına göre gezilebilir. En çok işaretlenen beş kitap arasında Maspero'nun Doğu Halklarının Antik Tarihi, Hammer'in Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, Eduard Meyer'in Antik Çağ Tarihi, Jacques de Morgan'ın Tarih Öncesi İnsanlık kitabı ve Güney Kutup Bölgeleri bulunur; her birinde yirmiden fazla işaretli sayfa var.

Son bir not: Atatürk'ün okuduğu kitapların tam dökümü Anıtkabir Derneği'nin 24 ciltlik Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar dizisindedir. 10 Kasım'dan önce bir kitap seçmek istiyorsanız, en uygunu kendi yazdıklarından birini açıp ilk on sayfayı okumak olabilir; geri kalan hep onun ardından gelir.

28 Ekim 2026

Devamı

Tümü