İçeriğe atla

Menü

Rafım

okai

Rafına kitap ekle

Mustafa Kemal Atatürk’ün Meclis Konuşmaları

Gündem · 11 dk · 15 kitap

Cumhuriyet Bayramı için 15 kitap

Nutuk'tan Mango ve Kinross biyografilerine, Millî Mücadele tarihlerinden Yaban'a Cumhuriyet'in kuruluşunu anlatan 15 kitap; kimler okudu, nereden başlanır.

0/15 kitabı okudun%0

29 Ekim 1923 akşamı Türkiye Büyük Millet Meclisi, Anayasa'da yapılan değişiklikle devletin biçiminin Cumhuriyet olduğunu ilan etti ve Mustafa Kemal'i ilk cumhurbaşkanı seçti. Aradan 103 yıl geçti. Bayram sabahları tören, bando ve bayrak görüntüleriyle geçer; o günün arkasındaki yılları ise çoğumuz birkaç cümleyle biliriz. Bu yazı o birkaç cümlenin arkasını açan 15 kitabı bir araya getiriyor.

Devamını oku

Cumhuriyet bir günde kurulmadı. TBMM 23 Nisan 1920'de Ankara'da açıldı, saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırıldı, Lozan Antlaşması 24 Temmuz 1923'te imzalandı, Ankara 13 Ekim 1923'te başkent oldu ve ancak bundan sonra Cumhuriyet ilan edildi. Halifeliğin kaldırılması ise 3 Mart 1924'e kaldı. Yani 29 Ekim, uzun bir zincirin ortasında bir halkadır; hangi kitabı okuyacağınızı seçerken bu zinciri hatırlamak işinizi kolaylaştırır.

Kitapları dört gruba ayırdık. Birincisi Cumhuriyet'in kurucu metinleri: Nutuk, Meclis konuşmaları ve Medeni Bilgiler. İkincisi kuruluşu tarihçilerin gözünden anlatan çalışmalar. Üçüncüsü Mustafa Kemal'i ve çevresini yakından anlatan biyografi ve anılar. Dördüncüsü ise aynı yılları romanın ve şiirin diliyle yaşatan iki eser.

Bir uyarı yerinde olur. Burada hiçbir kitabı 'tek doğru anlatı' diye sunmuyoruz. Nutuk bir tarafın, yani Mustafa Kemal'in kendi anlatısıdır ve 1927'de bir kurultay kürsüsünden okunmuştur. Tarihçilerin çalışmaları ona hem yaslanır hem onu sınar. Cumhuriyet'i anlamak için en sağlam yol, kurucunun kendi sesini dinleyip ardından başkalarının ne dediğine bakmaktır.

Nereden başlayacağınızı bilmiyorsanız kısa bir kural yeter: bayram haftası için Nutuk'un ilk bölümleri ve Gençliğe Hitabe, uzun bir okuma için Mango'nun biyografisi. Geri kalan on üç kitap bu iki kapının çevresine yerleşiyor.

Kimler için: 29 Ekim'de Cumhuriyet'in nasıl kurulduğunu belgelerden, tarihçilerden ve romancılardan okumak isteyenler

Kısa cevap

1. Grup: Cumhuriyet'in kurucu metinleri

Cumhuriyet'in kuruluşunu anlatan en doğrudan kaynaklar, kurucunun kendi konuşmaları ve yurttaşlık dersi için hazırlanan kitaptır. Bu grupta kitapların çoğu tek oturuşta bitmez; bölüm bölüm okumak daha verimlidir.

1. Nutuk

Mustafa Kemal Atatürk · 1927

Nutuk, 15–20 Ekim 1927 arasında Cumhuriyet Halk Fırkası'nın İkinci Büyük Kurultayı'nda kürsüden okundu. Anlatı 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkıştan başlar, Millî Mücadele'yi ve Cumhuriyet'in ilanına uzanan süreci belgelerle birlikte aktarır ve Gençliğe Hitabe ile biter.

Devamını oku

Aralarında İlber Ortaylı, Özgür Özel, Tarık Akan ve Gülriz Sururi'nin de bulunduğu on okurun kitaplığında yer alıyor; Cumhuriyet'in kuruluşuna dair en çok anılan metin bu.

Kime: Cumhuriyet'in kuruluşunu birinci elden okumak isteyenlere

Okurken: Yanınıza 1919–1923 arasını gösteren kısa bir kronoloji koyun; belgeleri atlamayın, anlatının asıl ağırlığı orada.

Sonra: Gençler için hazırlanmış fotoğraflı baskıya ya da tarihçilerin değerlendirmelerine geçin.

İlber Ortaylı, Celal Şengör ve 5 okur daha

2. Nutuk-Gençler İçin Fotoğraflarla

Mustafa Kemal Atatürk

Nutuk'un fotoğraflarla zenginleştirilmiş baskısı; 616 sayfa. Metni dönemin görüntüleriyle birlikte okumak, adları ve yerleri gözünüzde canlandırmayı kolaylaştırır.

Devamını oku

Nutuk'a ilk kez yaklaşan biri için daha rahat bir kapı; Fatih Altaylı'nın kitaplığında yer alıyor.

Kime: Nutuk'u görsel destekle okumak isteyen gençlere ve ilk kez deneyecek olanlara

Okurken: Fotoğraflara bakmak için durun ama metinden kopmayın; her bölümü önce okuyup sonra görsellere dönmek daha iyi çalışır.

Sonra: Nutuk'un tam metnine ya da Meclis konuşmalarına geçin.

Fatih Altaylı

3. Mustafa Kemal Atatürk’ün Meclis Konuşmaları

Mustafa Kemal Atatürk

1920–1938 yılları arasında Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde yapılan konuşmaların derlemesi; 888 sayfa. Nutuk geriye dönüp anlatır, Meclis konuşmaları ise olayların içindeyken kürsüden söylenenleri toplar.

Devamını oku

Özgür Özel'in kitaplığında yer alıyor. 1920'lerin Meclis'inde neyin tartışıldığını merak edenler için doğrudan bir kaynak.

Kime: Cumhuriyet öncesi ve sonrası Meclis tartışmalarını kürsüden izlemek isteyenlere

Okurken: İlgilendiğiniz yılı seçip o yılın konuşmalarını okuyun; 888 sayfayı baştan sona okumak gerekmez.

Sonra: Aynı yılların bağlamı için Mango'nun biyografisine geçin.

Özgür Özel

4. Medeni Bilgiler

Mustafa Kemal Atatürk

Vatandaş İçin Medeni Bilgiler, 1930'da Afet İnan'ın adıyla basıldı. Cumhuriyet'in yurttaşlık dersinde ne anlatmak istediğini gösteren bir ders kitabı olarak okunur.

Devamını oku

Meral Akşener'in kitaplığında yer alıyor. Kuruluşun yalnız savaşla değil, yeni bir yurttaş tanımıyla da ilgili olduğunu hatırlatması bakımından önemli.

Kime: Cumhuriyet'in yurttaşlık anlayışını kaynağından okumak isteyenlere

Okurken: Bir bölümü bir akşam okuyun ve dönemin okul dersi olduğunu aklınızda tutun.

Sonra: Cumhuriyet'in sonraki on yıllarına bakan Lewis'e geçin.

Meral Akşener

2. Grup: Tarihçilerin gözünden kuruluş

Millî Mücadele'nin başlangıcından Cumhuriyet'in ilk yıllarına kadar uzanan altı çalışma. Bu gruptaki kitaplar farklı soruları sorar; kongreleri, devrimin sürekliliğini ve Türkiye'nin modernleşmesini ayrı ayrı ele alırlar.

5. Millî Mücadele Tarihi

Mahmut Goloğlu

Mahmut Goloğlu'nun Millî Mücadele'yi anlatan tarih çalışması. Olayları sırayla ve ayrıntılı biçimde ele alan bir kaynak olarak başvurulur.

Devamını oku

Emrah Safa Gürkan'ın kitaplığında yer alıyor.

Kime: Millî Mücadele'yi olay olay izlemek isteyenlere

Okurken: Önce hangi dönemi okumak istediğinize karar verin ve o bölümden başlayın.

Sonra: Mücadelenin başlangıcına odaklanan Gökbilgin'e geçin.

Emrah Safa Gürkan

6. Milli Mücadele Başlarken

M. Tayyip Gökbilgin

M. Tayyip Gökbilgin'in 1959 tarihli kitabı, Millî Mücadele'nin başlangıç dönemine bakar. İlber Ortaylı'nın kitaplığında yer alıyor.

Devamını oku

Başlangıcı bilmeden sonrasını anlamak zor; bu kitap Samsun'dan önceki ve sonraki ilk aylar için bir çerçeve sunuyor.

Kime: Mücadelenin nasıl başladığını merak edenlere

Okurken: Nutuk'un ilk bölümlerini yanınızda tutun ve aynı olayları iki kaynakta karşılaştırın.

Sonra: Kongrelerin hukuki yönüne bakan Tanör'e geçin.

İlber Ortaylı

7. Türkiye’de Kongre İktidarları

Bülent Tanör

Bülent Tanör'ün 366 sayfalık çalışması, Millî Mücadele'nin kongre dönemini anayasa hukuku bakışıyla ele alır. Erkan Baş'ın kitaplığında yer alıyor.

Devamını oku

Kuruluşu yalnız savaşın değil, yeni bir meşruiyetin de hikâyesi olarak okumak isteyenler için.

Kime: Kongrelerin ve Meclis'in meşruiyet sorununa nasıl çözüm bulduğunu merak edenlere

Okurken: Hukuk diline alışmak zaman alır; ilk bölümde yavaş ilerleyin.

Sonra: İttihat ve Terakki'den gelen sürekliliğe bakmak için Feroz Ahmad'a geçin.

Erkan Baş

8. İttihatçılıktan Kemalizme

Feroz Ahmad

Feroz Ahmad'ın kitabı, İttihat ve Terakki'den Kemalist döneme uzanan çizgiyi sorgular. İlber Ortaylı'nın kitaplığında yer alıyor.

Devamını oku

Cumhuriyet'i bir kopuş olarak mı, bir süreklilik olarak mı okuyacağınız sorusuna farklı bir pencere açar.

Kime: Kuruluştaki kopuş ve süreklilik tartışmasını izlemek isteyenlere

Okurken: Kitabı okurken Nutuk'taki aynı dönemin anlatısını da aklınızda tutun.

Sonra: Modernleşmeyi uzun vadeden anlatan Lewis'e geçin.

İlber Ortaylı

9. Modern Türkiye'nin Doğuşu

Bernard Lewis · 1961

Bernard Lewis'in 1961 tarihli kitabı, Osmanlı'nın son döneminden Cumhuriyet'e uzanan modernleşme çizgisini bir bütün olarak anlatan klasiklerden biri. Bülent Eczacıbaşı ve İlber Ortaylı'nın kitaplığında yer alıyor. 1961'de yazıldığı için bugünkü tartışmaların bir kısmını içermez; bunu bilerek okumak gerekir.

Devamını oku

Kime: Cumhuriyet'i uzun bir modernleşmenin parçası olarak görmek isteyenlere

Okurken: Tarihlere değil, temalara odaklanın: eğitim, hukuk, devlet ve toplum.

Sonra: Cumhuriyet'in ilk yıllarını bir devlet adamının gözünden anlatan İkinci Adam'a geçin.

İlber Ortaylı, Bülent Eczacıbaşı

10. İkinci Adam

Şevket Süreyya Aydemir

Şevket Süreyya Aydemir'in İsmet İnönü'yü anlattığı üç ciltlik biyografi. Cumhuriyet'in ilanından sonra hükûmeti kuran, Lozan'da Türk heyetini yöneten İnönü'nün gözünden kuruluşu izlemeye imkân verir.

Devamını oku

Celal Şengör'ün kitaplığında yer alıyor.

Kime: Mustafa Kemal'in yanındaki ikinci ismi ve devletin kuruluşunu birlikte görmek isteyenlere

Okurken: İlk cildi okuyun ve devam edip etmeyeceğinize sonra karar verin.

Sonra: Mustafa Kemal'in kendi biyografisine, Mango'ya geçin.

Celal Şengör

3. Grup: Yakından görenler, uzaktan bakanlar

Mustafa Kemal'in hayatını ve çevresini anlatan üç kitap: iki biyografi ve bir anı kitabı. Biri 750, biri 592, biri 655 sayfa; kısa bir okuma aramıyorsanız buradan seçin.

11. Atatürk

Andrew Mango

Andrew Mango'nun Atatürk biyografisi; 750 sayfa. Cumhuriyet'in ilanını bir yıl ya da bir kararın sonucu olarak değil, yıllara yayılan siyasi bir mücadelenin sonucu olarak anlatır.

Devamını oku

Celal Şengör, İlber Ortaylı ve Cem Say'ın kitaplığında yer alıyor.

Kime: Tek bir kapsamlı biyografi isteyenlere

Okurken: Kitabın Millî Mücadele ve Cumhuriyet'in ilk yıllarını kapsayan bölümlerinden başlayın.

Sonra: İkinci bir göz için Kinross'a geçin.

İlber Ortaylı, Celal Şengör ve 1 okur daha

12. Atatürk

Lord Kinross

Lord Kinross'un biyografisi; 592 sayfa. Bir yabancı yazarın anlatımıyla Mustafa Kemal'in hayatı ve Cumhuriyet'in kuruluşu.

Devamını oku

Fatih Altaylı'nın kitaplığında yer alıyor. Mango ile birlikte okununca iki farklı bakışı yan yana görme imkânı verir.

Kime: Biyografiyi akıcı bir anlatımla okumak isteyenlere

Okurken: Mango ile aynı dönemi okuyup karşılaştırın; farklar kendiliğinden belirir.

Sonra: Çevresindekilerin tanıklığı için Çankaya'ya geçin.

Fatih Altaylı

13. Çankaya

Falih Rıfkı Atay

Falih Rıfkı Atay'ın Çankaya'sı, Mustafa Kemal'in yakınında bulunmuş bir gazetecinin anılarıdır; 655 sayfa. Ali Öztunç, Hilal Suerdem ve Murat Yetkin'in kitaplığında yer alıyor.

Devamını oku

Resmî anlatıdan çok, sofrada ve yolculukta geçen günlere bakar. Tek kaynak olarak değil, biyografilerin yanında okunmalı.

Kime: Kuruluşu sofradan ve yolculuktan, yakın tanıkla görmek isteyenlere

Okurken: Biyografiyle birlikte okuyun; anılar tek başına yeterli çerçeve vermez.

Sonra: Roman diliyle aynı yıllara bakmak için Yaban'a geçin.

Murat Yetkin, Hilal Suerdem

4. Grup: Roman ve şiirle Millî Mücadele

Aynı yıllar edebiyatta da yazıldı. Bu iki kitap Millî Mücadele'yi Ankara'dan değil, Anadolu'nun içinden anlatır.

14. Kuvâyi Milliye

Nazım Hikmet · 1988

Nazım Hikmet'in Kurtuluş Savaşı'nı anlatan manzum destanı; 236 sayfa. Ferit Edgü, Levent Üzümcü ve Murat Yetkin'in kitaplığında yer alıyor.

Devamını oku

Bir tarih kitabının vermediği şeyi verir: kalabalığın, köylünün ve askerin sesini.

Kime: Savaşı şiirle okumak isteyenlere

Okurken: Yüksek sesle okuyun; destan sesli okuyunca daha iyi açılır.

Sonra: Aynı savaşın sonrasına bakan Yaban'a geçin.

Levent Üzümcü, Ferit Edgü ve 1 okur daha

15. Yaban

Yakup Kadri Karaosmanoğlu · 1932

Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun 1932 tarihli romanı; 269 sayfa. Millî Mücadele sırasında Anadolu köyüne düşen sakat bir subayın anlatısı.

Devamını oku

Orhan Pamuk, Ahmet Ümit, Mahfi Eğilmez ve Ekrem İmamoğlu'nun da aralarında bulunduğu altı okurun kitaplığında yer alıyor. Aydınla köylünün birbirini anlamamasını işleyen, sert bir kitap.

Kime: Kuruluşun sonrasında yaşanan kopukluğu romanla görmek isteyenlere

Okurken: Kitap rahat okunmaz; bir bayram okuması olarak değil, bir sorgulama olarak ele alın.

Sonra: Tarihçilerden birine dönerek aynı yılları yeniden okuyun.

Orhan Pamuk, Ekrem İmamoğlu ve 4 okur daha

Okuma yolu

İlk soru, ne kadar zamanınız olduğu. Bir akşamınız varsa Nutuk'un ilk bölümleri ve Gençliğe Hitabe yeter; birkaç saatlik bir okuma bile Cumhuriyet'in nasıl anlatıldığını gösterir. Bir hafta ayırabiliyorsanız Nutuk'u Mango'nun biyografisiyle birlikte, yan yana okuyun.

Kuruluşu iki farklı kaynakta okumanın en kolay yolu şudur: Nutuk'ta bir olayı okuyun, sonra Mango ya da Kinross'ta aynı olayın nasıl anlatıldığına bakın. Farklar çoğu zaman vurgudadır; olayın kendisi değil, kimin neyi neden anlattığı değişir.

Devamını oku

Tarih kitapları arasında seçim yapacaksanız ölçü şu: başlangıcı merak edenler Gökbilgin'den, uzun bir olay anlatısı isteyenler Goloğlu'ndan, hukuki ve siyasi meşruiyet sorusunu merak edenler Tanör'den başlasın. Lewis ve Ahmad ise büyük resmi görmek isteyenler için.

Anılar ve romanlar ayrı bir ihtiyaca cevap verir. Çankaya yakın tanığın sesini, Kuvâyi Milliye ve Yaban ise kalabalığın ve Anadolu'nun sesini getirir. Bunları biyografiyle birlikte okumak çerçeveyi tamamlar.

Son bir not: İkinci Adam üç ciltlik bir biyografidir; hepsini okumak zorunda değilsiniz. Bayram haftası için yalnızca bir kitap seçecekseniz, Nutuk'un ilk yirmi sayfası en iyi başlangıçtır.

29 Ekim 2026

Devamı

Tümü