Sorgulayıcı bir okuma için üç kitabı yan yana düşünün: Sapiens, Tüfek, Mikrop, Çelik ve Doğamızın İyilik Melekleri. Üçü de büyük iddialar taşır, üçü de tartışılır; bir arada okumak, tarihçinin ne kadar seçim yaptığını gösterir.
Kitaplıklarda sık görünenler arasında Nutuk 10 kişinin, Sapiens 11 kişinin rafında. Büyük çerçeveli kitaplar genelde çok kişiye ulaşır; ayrıntılı akademik kitaplar daha az. Bu bir kalite göstergesi değil, bir ulaşılabilirlik göstergesidir.
Bir de eşleştirme önerisi: Nutuk'u okuyorsanız yanına Çankaya'yı alın; biri söylevin resmî dilidir, öteki aynı yılların sofra sohbetidir. Zeytindağı ile Devlet-i Aliyye birlikte, bir imparatorluğun hem yapısını hem çöküş yılındaki halini gösterir. Sapiens ile Tüfek, Mikrop, Çelik de aynı soruya iki ayrı kapıdan girer: insan neden böyle oldu? Eşleştirerek okumak, her iki kitabı da daha net kılar.
Tarihi başkalarıyla okumak da iyi bir yöntem. Bir arkadaşınızla aynı kitabı aynı hafta okuyup bölüm sonlarında konuşmak, kitabı yarı yarıya kolaylaştırır. Özellikle Tarihten Alınacak Dersler gibi kısa bir kitabın her bölümü, bir sohbetin konusu olabilecek kadar yoğundur. Tarih, konuşulduğunda canlanır ve unutulması zorlaşır; kimse tek başına bütün bir imparatorluğu taşıyamaz.
Haritaya bakmak: bir tarih kitabı okurken yanınızda bir atlas olsun. Savaş ve Barış'ta Rusya'yı, Zeytindağı'nda savaşın geçtiği coğrafyayı, Endurance'da Antarktika'yı haritada bulmak, kitabı kat kat zenginleştirir.
Tarih kitapları çabuk eskir mi? Bazıları (Nutuk, Zeytindağı) birincil kaynak olduğu için hiç eskimez; bazıları (Pinker, Harari) yeni verilerle tartışılmaya devam eder. İkisi de farklı türden bir okuma deneyimidir; ikisi de değerlidir.
Bir okuma düzeni önerelim. Pazartesi ile cuma arası yalnızca yirmi sayfa, hafta sonu bir uzun oturum: tarih kitapları bu ritimle kolay biter, çünkü her bölüm zihninizde bir hafta boyunca demlenir. Yirmi sayfa günde, ayda yaklaşık altı yüz sayfa eder; yani bu listedeki kitapların çoğu bir ayı bile bulmaz. Hatta kalın olanları (Tüfek, Mikrop, Çelik; Devlet-i Aliyye) tek bir ay içinde bile bitirebilirsiniz.
Ayrıca tarih kitabı okurken küçük bir not defteri tutmak, kitabı sizin kitabınıza dönüştürür. Sadece tarih ve isim yazmayın; 'bu olay neden bu şekilde sonuçlandı' sorusunu kendi cümlelerinizle cevaplayın. Üç ay sonra defterinize baktığınızda, kitapların birbirine nasıl bağlandığını kendi eliniz görmüş olur.
Son olarak, tarihin bir 'ders' olduğunu düşünmeyin; tarihi bir 'soru' olarak okuyun. Bu listedeki kitapların hepsi birer soru bıraktı: neden, nasıl, kimin gözünden? Kitabı kapattıktan sonra aklınızda bir soru kalıyorsa, tarih okumak size iyi gelmiş demektir.