George Orwell'i ilk kez okuyacaklar için 7 kitap: 1984 mü Hayvan Çiftliği mi, denemeler ve günlükler, Türkçe baskılar, kimlerin rafında olduğu.
0/8 kitabı okudun%0
George Orwell'in adı bugün bir sıfata dönüşmüş durumda: Orwellci. Gözetim, propaganda, kelimelerin anlamının ters çevrilmesi söz konusu olduğunda haber başlıklarında da, dostlar arasındaki sohbette de bu sıfat kullanılıyor. Oysa sıfatı doğuran yazarın kitaplarının çoğu hiç de bir geleceği tarif etmiyor. Bir bulaşıkçının Paris'teki mutfağını, bir milisin İspanya cephesindeki hendeğini, bir kitapçı tezgâhtarının para takıntısını anlatıyor. Orwell önce görgü tanığı, sonra yazar.
Devamını oku
Bu yüzden ‘Orwell'e nereden başlanır?’ sorusunun iki dürüst cevabı var. Birincisi, herkesin bildiği iki romandır: Hayvan Çiftliği ve 1984. İkisi de kısa sayılır, ikisi de aynı fikrin, yani iktidarın dili ele geçirerek insanı nasıl bükebileceğinin iki ayrı anlatımıdır. İkinci cevap ise daha az bilinen ama Orwell'i gerçekten tanıtan kitaplar: yoksulluk reportajı, savaş anıları, denemeler. Orwell'in büyük yazarlığı roman kurgusunda değil, düz, açık, abartısız cümlede yatar; bunu en iyi bu kitaplarda görürsünüz.
Yazarın kendi ilkesi, iyi nesrin cam bir pencere gibi olması gerektiğiydi: okur camı değil, camın ardındakini görmeli. Bu ilke sizin için de bir okuma ipucu. Orwell'de süslü bir cümle arayıp bulamazsınız; bulduğunuz şey, söyleyeceğini en kısa yoldan söylemeye çalışan bir zekâdır. Bu da onu başlangıç için rahat bir yazar yapar. Kimi okurlar bir akşam Hayvan Çiftliği ile başlar, kimi doğrudan 1984'ün kalın sayfalarına dalar; ikisi de iş görür.
Birinci basamakta iki roman var; Orwell'in adını duyuran iş bunlar. İkinci basamakta yazarın kendi yaşadığı dünyaya, yoksulluğa ve İspanya İç Savaşı'na döndüğü kitaplar yer alıyor.
Kimler için: 1984'ü herkesin ağzında görüp hangi kitapla başlayacağını bilemeyenler, Orwell'i yalnızca bir distopya yazarı sanıp gerisini merak edenler, siyasi metinleri sade bir dille okumak isteyenler
Hayvan Çiftliği kısa ve mecazlıdır, bir akşamda biter; 1984 daha kalın, daha karanlık ve daha dolu bir kitaptır. Orwell'in dünyasına ilk adım olarak ikisi de uygun; hangisini seçeceğiniz, kısa mı uzun mu istediğinize bağlı. Çoğu okur ince olanla başlayıp ardından diğerine geçer.
Bir çiftlikte hayvanlar insan sahibine isyan eder, kendi düzenlerini kurar ve yazılı bir kurallar listesi asarlar. Kısa süre sonra kurallar, domuzların işine geldiği biçimde sessizce değiştirilmeye başlar.
Devamını oku
Orwell bu fabl biçimini bilerek seçti: hayvan kılığına girmiş bir hikâye, siyasi bir dersi çocuk masalı sadeliğinde taşır. Kitabın gücü, devrimin nasıl bozulduğunu bir ‘kötü adam’ın ihaneti olarak değil, küçük vazgeçişlerin birikimi olarak göstermesinde. Her bölüm biraz daha tanıdık gelir, çünkü kurallar hep aynı yöntemle yeniden yazılır. Kitap 1945 tarihli; Can Yayınları baskısı, Celal Üster çevirisiyle 152 sayfa.
Kime: Orwell'e kısa, hızlı ve çarpıcı bir kitapla girmek isteyenlere
Okurken: Kuralların listesine dönüp bakın: Orwell her değişikliği tek kelimelik küçük bir eklemeyle yapar. Bu eklemeleri fark ettiğiniz an kitabın nasıl işlediğini anlarsınız.
Sonra: Aynı fikrin çok daha geniş ve karanlık anlatımı olan 1984'e geçin.
Winston Smith, geçmişi yeniden yazmakla görevli bir devlet dairesinde çalışan sıradan bir memurdur. Her yerde asılı Büyük Birader afişleri, evdeki ekranlar ve komşuların birbirini ihbar etmesi, bu dünyada özel düşünceyi neredeyse imkânsız kılar.
Devamını oku
Winston yine de günlük tutmaya ve sevmeye cesaret eder. Orwell'in asıl icadı gözetimden çok dilin kendisidir: kelime sayısı azaltıldıkça düşünce alanı da daralır. Kitabın ikinci yarısı bu nedenle bir macera romanı olmaktan çıkar ve zihni nasıl kıracağını anlatan sert bir incelemeye döner. Spoiler vermeden söylemek gerekirse, son bölüm okuru uzun süre rahat bırakmaz. Can Yayınları baskısı, Celal Üster çevirisiyle 352 sayfa.
Kime: Distopya klasiğini nihayet okumak isteyen, ağır ve uzun bir romandan korkmayanlara
Okurken: Kitabın ortasında yer alan uzun kuramsal bölümü atlamayın. Zor gelir ama romanın neden bu kadar kalıcı olduğunun cevabı orada.
Sonra: Orwell'in kurguyu bıraktığı kitaplara, yani Paris ve Londra'da Beş Parasız'a bakın.
Winston Churchill, Callum Turner ve 16 okur daha
2. Basamak: Orwell'in kendi yaşadıkları
Paris ve Londra'da Beş Parasız ile Katalonya'ya Selam, Orwell'in önce yoksulluğun, sonra savaşın içine girip gördüğünü yazdığı metinlerdir. Aspidistra ise bir roman, ama yazarın para ve yazarlık kaygılarından beslenir. Bu basamak, Orwell'i ‘bir distopya yazarı’ olmaktan çıkarıp bir tanık olarak göstermesi bakımından listenin kalbidir.
Orwell'in ilk kitabı, yazarın iki şehirde yoksulluk içinde geçirdiği günlere dayanır. Paris'te bir lokantanın mutfağında bulaşıkçılık yapar, sonra Londra'da barınaksız insanlarla yolculuk eder.
Devamını oku
Kitabı değerli kılan şey acıma değil, merak ve dikkattir: bulaşıkçı mutfağının işleyişi, aç kalmanın gündelik hesapları, kimsesizliğin kendine özgü kuralları. Orwell kimseyi yüceltmez, kimseyi suçlamaz; gördüğünü aktarır ve yargıyı okura bırakır. Yoksulluğa dair en az ahkâm kesen kitaplardan biridir. Kitap 1933 tarihli; Kapra Yayıncılık baskısı, İsmet Tarık Gölge çevirisiyle.
Kime: Orwell'in gazeteci gözünü ve gerçek hayat anlatısını sevenlere
Okurken: Bölümler arasındaki tonun değişimine bakın: mutfak sahneleri neredeyse komedidir, ardından gelen açlık sahneleri bir anda sertleşir.
Sonra: Yoksulluktan savaşa geçin: Katalonya'ya Selam.
Orwell, İspanya İç Savaşı sırasında cumhuriyetçi saflarda bir milis birliğine katılır. Katalonya'ya Selam hem cephe günlerinin hem de cepheden sonra yaşanan çatışmaların anlatısıdır: aynı taraf içindeki gruplar birbirine düşer, Orwell kendini bir ideolojik avın ortasında bulur.
Devamını oku
Bu kitap onu kalıcı olarak değiştirdi; propaganda ve yalan haber üzerine düşüncelerini burada olgunlaştırdı. Hayvan Çiftliği ve 1984'ü anlamak için en iyi arka plan okumasıdır. bgst Yayınları baskısı, Jülide Ergüder çevirisiyle.
Kime: Savaş anlatısı, ideoloji ve propaganda ilgisi olan okurlara
Okurken: Kitabın ortasındaki tarihsel bölümleri zor bulursanız geçici olarak atlayıp sonra dönebilirsiniz; hikâye bunlarsız da ilerler.
Sonra: Orwell'in kurgusal yoksulluk ve para romanına, yani Aspidistra'ya bakın.
Orwell'in bir kitapçıda çalışan genç şair Gordon Comstock'u anlatan romanı, onun para meselesine ve ‘paraya hizmet etmeme’ ilkesine verdiği kurgusal cevaptır. Gordon yazar olmak ister, iyi bir işi bırakır, yoksulluğu bir tür erdem gibi taşır.
Devamını oku
Hikâye ilerledikçe bu tavrın hem komik hem acı bir yanı ortaya çıkar. Orwell'in genelde ciddi kitaplarının yanında bu roman, onun alaycı ve kendine gülebilen yanını gösterir.
Kime: Orwell'in siyasi olmayan, daha çok bireysel romanını görmek isteyenlere
Okurken: Kitabı Orwell'in kendi gençlik yıllarındaki bir yazarlık kaygısı olarak okursanız alaycı tonu daha kolay yakalarsınız.
Sonra: Orwell'in denemelerine geçin.
Sercan Baylan
3. Basamak: Denemeler ve günlükler
Orwell'in en iyi yazılarının bir kısmı roman değil, denemedir. Bu basamak onun nasıl düşündüğünü, neden yazdığını ve hayatının son yıllarını nasıl geçirdiğini gösterir. Romanlarla ısındıktan sonra bu kitaplar bütün resmi tamamlar.
Kitaba adını veren denemelerden biri, baharın ilk günlerinde yeraltından çıkan bir karakurbağasının izlenmesine dayanır; bir diğeri ise Salvador Dali'nin yazdıklarını ele alır. Orwell'in denemelerinde siyaset ve doğa, edebiyat ve gündelik hayat aynı sayfada yan yana durur.
Devamını oku
Kısa metinlerde onun sert zekâsı ve ince mizahı en açık biçimde görünür. Roman okumak istemeyen birinin Orwell'e girebileceği en rahat kapılardan biridir. Sel Yayıncılık baskısı, Begüm Kovulmaz çevirisiyle 128 sayfa.
Kime: Orwell'in düşünce dünyasını kısa metinlerle tanımak isteyenlere
Okurken: Denemeleri tek oturuşta bitirmeye çalışmayın. Günde bir ya da iki metin okumak Orwell'in ritmine daha uygun.
Sonra: Yazarın yazma nedenlerine geçin: Neden Yazıyorum.
Orwell'in neden yazdığını anlattığı kısa denemeyle anılan bu kitap, yazarın kendi motivasyonuna dair en açık metinlerinden birini içerir. Orwell burada yazarlığın kişisel gösteriş, estetik zevk, tarihsel merak ve siyasi amaç gibi farklı itkilerden doğduğunu açık yüreklilikle yazar.
Devamını oku
Bu metni Orwell'in diğer kitaplarını okumadan önce ya da sonra okumak, yazarın tüm üretimine yeni bir pencere açar.
Kime: Yazarlık üzerine kısa ve dürüst bir metin arayanlara
Okurken: Okurken Orwell'in kendi hakkında söylediklerini, okuduğunuz diğer kitaplarla karşılaştırın: yazar kendi motivasyonunu ne kadar doğru tarif etmiş?
Savaş sonrası günlükleri, Orwell'in Jura Adası'ndaki yıllarına ait notlardan oluşur. Hava durumundan bahçe işlerine, yaptığı onarımlardan okuduklarına kadar gündelik kayıtlar bir yazarın sakin ve çalışkan hayatını gösterir.
Devamını oku
Bu kitap ilk okuma için değil, Orwell'i sevip daha çok bilmek isteyenler için. Gündelik kayıtlar, büyük kitapların nasıl bir yaşam içinde yazıldığını anlamak açısından değerlidir. Sel Yayıncılık baskısı, Burcu Halaç çevirisiyle.
Kime: Orwell'e bağlanmış, yazarın gündelik hayatına da bakmak isteyenlere
Okurken: Günlükleri baştan sona okumak zorunda değilsiniz; rastgele bir sayfadan başlayıp ilerleyebilirsiniz.
Sonra: Başa dönüp 1984'ü yeniden okuyun: günlükten sonra aynı cümleler bambaşka okunur.
Christopher Hitchens
Okuma yolu
Orwell'i okumanın en sık yapılan hatası, onu yalnızca ‘uyarı kitabı’ gibi görmektir. 1984'ü bir kehanet olarak okumak, kitabı küçültür; çünkü Orwell kehanet yazmıyordu, gördüğü bir eğilimi sonuna kadar götürüyordu. Kitabı bir ‘nasıl işler’ rehberi olarak okuduğunuzda, yani gözetimin ve dilin bir iktidarın aracı olarak nasıl çalıştığına baktığınızda, her sayfa daha net hâle gelir.
Önerdiğimiz sıra şöyle: önce Hayvan Çiftliği, çünkü kısa. Ardından 1984; Hayvan Çiftliği'ndeki fikrin tam gelişmiş hâli. Bu iki kitap arasında bir hafta ara vermek iyi gelir. Sonra ikinci basamağa geçin ve Paris ve Londra'da Beş Parasız ile başlayın; Orwell'in gazeteci tarafı burada en açık biçimde görünür. Katalonya'ya Selam, ilk iki romanın tarihsel zeminini oluşturur. Aspidistra ise isteğe bağlı.
Devamını oku
Üçüncü basamakta kısa metinlerle devam edin. Dali'den Karakurbağasına Bazı Düşünceler, günde bir deneme temposunda iyi gider. Neden Yazıyorum'u bu aşamada okumak, önceki kitaplardan sonra Orwell'in kendi sözlerini duymak gibidir. Savaş Sonrası Günlükleri ise bir sonraki adım; sevdiyseniz, yazarın hayatının sessiz yıllarına bakmak için.
Orwell'in Türkçedeki kitapları birden fazla yayınevinden ve çevirmenden çıktı. Aynı kitabın farklı çevirilerini yan yana okumak, bazı cümlelerdeki ağırlık farkını fark etmenizi sağlar. Orwell'in yalın üslubunun Türkçede nasıl yaşadığını görmek de ayrı bir keyif.
Bir de hız meselesi var. Orwell'in kitapları kısa olduğu için hepsini peş peşe okumak cazip gelir, ama arada nefes almak iyi sonuç verir. Bir kitabı bitirince üç dört gün hiçbir şey okumadan düşündüğünüzde, özellikle 1984 ve Katalonya'ya Selam daha uzun süre akılda kalır. Okurken kenara birkaç cümle not almak da işe yarar; Orwell'in en iyi cümleleri çoğu zaman bir paragrafın ortasında, hiç beklemediğiniz bir yerde çıkar.
Zamanlama notu: 1984'ü stresli bir dönemde okumak istemeyebilirsiniz; kitap ağır ve karamsar. Bunun yerine sakin bir dönemde, yarım gün boş kalınca okumak daha iyi sonuç verir. Hayvan Çiftliği ise her zaman rahat bir kitaptır; yazın bir akşam okunacak türden.
Orwell'i sevdikten sonra benzer okuma arayanlar için iki yol var: 1984'ün karanlık dünyasını aynı şekilde işleyen distopya romanlarına geçmek ya da Orwell gibi düz ve açık yazan başka yazarlara bakmak.