Sapiens gibi kitaplar: insanı ve evreni anlatan 9 kitap
Sapiens'i sevenlere 9 kitap: Tüfek, Mikrop ve Çelik'ten Kozmos'a; hangisi neden benzer, nereden başlanır, kimler okudu.
0/9 kitabı okudun%0
Sapiens'in büyüsü, koca bir tarihi tek bir sorunun etrafına sığdırmasında yatar: Biz nasıl olduk da dünyanın sahibi olduk? Yuval Noah Harari bilişsel devrimi, tarım devrimini ve bilimsel devrimi, ortak kurgulara inanma yeteneğimizin hikâyesi olarak anlatır. Kitabı bitirenlerin çoğu aynı yerden tutulur: Şimdi bunu başka kimler, başka açılardan anlatıyor?
Devamını oku
Cevap, tek bir türde değil; üç yönde dağılıyor. Önce insanlık tarihinin neden böyle işlediğini sorgulayan kitaplar. Sonra insanın biyolojisine ve aklına, yani evrime ve karar verme biçimimize bakanlar. Son olarak da bu hikâyeyi evrenin çerçevesine yerleştiren bilim anlatıları.
Kimler için: Sapiens'i bitirip insanlığın hikâyesini farklı açılardan anlatan kitaplar arayan okurlar
Jared Diamond'ın klasiği, kıtalar arasındaki gelişmişlik farkının biyolojik değil coğrafi nedenlerden doğduğunu savunur: evcilleştirilebilir bitki ve hayvanlar, hastalıklar, teknoloji. Sapiens'e benzerliği, tarihi tek bir büyük soruyla okuması; farkı, Diamond'ın tezini uzun bir kanıt dizisiyle kurmasıdır.
Devamını oku
Kime: Sapiens'in tarım devrimi bölümlerini beğenenlere
Okurken: Hacmi büyük; bölümler kendi içinde tamamlandığı için ara verip dönmek kolaydır.
Sonra: Aynı yazarın daha kısa ve insan merkezli kitabı Üçüncü Şempanze'ye geçin.
Diamond'ın insanın şempanzelerle ortak kökenini ve dil, sanat, savaş gibi ayırıcı özelliklerimizin nasıl ortaya çıktığını incelediği kitabı. Sapiens'in ilk bölümlerinin biyolojik ve antropolojik temelini arayan okur için doğru adres.
Devamını oku
Kime: İnsanı hayvanlar âleminin içinde görmek isteyenlere
Okurken: Tüfek, Mikrop ve Çelik'e göre daha insan merkezli bir okuma sunar.
Harari'nin Sapiens'ten sonraki çizgisi: geçmişi bırakıp bugünün yapay zekâ, göç, terörizm ve eğitim gibi sorularına yönelir. Aynı yazarın aynı sesini sevenler için doğal devam; ama kronoloji arayan okur için Sapiens'ten daha dağınıktır.
Devamını oku
Kime: Sapiens'in ardından aynı yazardan devam etmek isteyenlere
Okurken: Başlıklar birbirinden bağımsız; ilginizi çekenle başlayabilirsiniz.
Sonra: İnsanın aklına dönen Hızlı ve Yavaş Düşünme'ye geçin.
Bill Gates, Joe Rogan ve 2 okur daha
2. Grup: İnsanın biyolojisi ve aklı
Sapiens ‘biz nasıl olduk?’ sorusunu sorar. Bu kitaplar ‘biz nasıl çalışıyoruz?’ sorusunu sorar: genlerimiz, aklımız, inançlarımız.
Richard Dawkins'in 1976 tarihli kitabı, evrimi bireyin ya da türün değil genin gözünden anlatır; ‘meme’ kavramı da ilk kez burada ortaya çıkar. Sapiens'in kültürel evrim anlatısıyla yan yana okunduğunda, aynı olayı biyolojiden ve kültürden iki yönde görürsünüz.
Devamını oku
Kime: Evrim kuramının insan davranışına etkisini merak edenlere
Okurken: Bazı bölümler soyut; örnekleri takip edin, formülleri bırakın.
Sonra: Dawkins'in dine bakışını okumak isterseniz Tanrı Yanılgısı'na geçin.
Dawkins'in din eleştirisi: bir yaratıcıya inancı bilimsel ve akılcı temelde sorgular. Sapiens'in dini ‘insan kurgusu’ olarak ele alışıyla ortak bir damar taşır, ama Harari bunu tarihsel bir gözlem olarak, Dawkins ise açık bir tez olarak savunur.
Devamını oku
Tartışmalı bir kitaptır; katılmak zorunda değilsiniz.
Kime: İnançların neden var olduğu sorusuna bilimsel bir yaklaşım arayanlara
Okurken: Tez net, ton keskin; tartışmaya yazarın argümanlarına karşı da okuyarak girin.
Sonra: İnsanın kendi aklını nasıl yanılttığını görmek için Hızlı ve Yavaş Düşünme'ye bakın.
Daniel Kahneman'ın hızlı, sezgisel düşünme ile yavaş, dikkatli düşünme arasındaki farkı ve karar verirken yaptığımız sistematik hataları anlattığı kitabı. 2011 tarihli bu kitap Sapiens ile doğrudan akraba değil; ama ‘insan aklı bir kurgu üretir’ fikrini deneysel örneklerle destekler.
Devamını oku
Kime: Aklın yanılgılarını anlamak isteyenlere
Okurken: 568 sayfa; her bölüm kendi içinde bir deney. Günde birkaç bölüm okuyun.
Sonra: Zihinden evrene çıkmak için Kozmos'a geçin.
Doğan Cüceloğlu, Jay Shetty ve 8 okur daha
3. Grup: Büyük resim: evren ve bilim anlatıları
Sapiens insanın hikâyesini anlatır. Bu üç kitap o hikâyeyi evrenin hikâyesine yerleştirir.
Carl Sagan'ın evrenin, gezegenlerin ve insanın kozmostaki yerinin hikâyesini anlattığı klasik bilim kitabı. Sapiens'in ‘büyük resim’ iştahını bilimin diliyle, daha geniş bir ölçekte karşılar; Sagan'ın sesi daha şiirseldir.
Devamını oku
Kime: Evren ölçeğinde düşünmeyi sevenlere
Okurken: Bölümler birbirinden bağımsız okunabilir; gece uykudan önce bir bölüm iyi gider.
Sonra: Daha teknik bir evren anlatısı için Zamanın Kısa Tarihi'ne bakın.
Stephen Hawking'in 1988'de yayımlanan, evrenin başlangıcını, kara delikleri ve zamanın doğasını geniş okur kitlesine anlatan kitabı. Sapiens'ten çok farklı bir konu, ama ‘karmaşık bir şeyi herkese anlatmak’ becerisinde ortak.
Devamını oku
Kime: Fizik bilgisi olmadan evrenin temel sorularına yaklaşmak isteyenlere
Okurken: Kısa (255 sayfa) ama yoğun; bazı bölümleri iki kez okumak normaldir.
Sonra: Daha geniş bir bilim yelpazesi için Hemen Her Şeyin Kısa Tarihi'ne geçin.
Bill Bryson'ın kimya, paleontoloji, astronomi gibi alanlarda bilimin bugüne nasıl geldiğini sade ve esprili bir dille anlattığı 2003 tarihli kitabı. Sapiens kadar tek bir tezi yok, ama aynı merakı besler: ‘Bunların hepsini nasıl bildik?’
Devamını oku
Kime: Bilimi rahat, esprili bir dille okumak isteyenlere
Okurken: Esprili üslup uzun kitabı kolaylaştırır; ilginizi çeken bölümden girin.
Sonra: Başa dönüp Sapiens'i yeniden ele alabilirsiniz; artık başka bir gözle okursunuz.
Shah Rukh Khan, Yılmaz Erdoğan
Okuma yolu
Sapiens'ten sonra en doğal rota, Tüfek, Mikrop ve Çelik: ikisi birlikte okunduğunda insanlığın uzun hikâyesi iki farklı yazarın gözünden tamamlanır. Bunu Üçüncü Şempanze ile kısa bir biyolojik arka planla besleyebilirsiniz.
Aklın ve davranışın biyolojisini merak ediyorsanız Gen Bencildir ve Hızlı ve Yavaş Düşünme ikilisi güçlü bir başlangıç. Bunlar daha az ‘roman gibi’ akar, ama okuduğunuzda insanı kendi gündelik hayatınızda tanımaya başlarsınız.
Devamını oku
Evrene bakmak istediğinizde Kozmos ve Zamanın Kısa Tarihi var. İkisi de ilk bakışta Sapiens'ten uzak görünür, ama aynı iştahı besler: büyük bir şeyi herkese anlatmak.
Bir uyarı: Bu kitapların hiçbiri son söz değil. Harari'nin bazı iddiaları, Diamond'ın tezleri ve Dawkins'in görüşleri alanın uzmanlarınca tartışılır. Okurken ‘bu doğru mu?’ sorusunu açık tutmak, hepsinin değerini artırır.
Sayfa sayılarına göre okuma planı yapmak isteyenler için: listedeki en kısa üç kitap Zamanın Kısa Tarihi (255 sayfa), Gen Bencildir (329 sayfa) ve 21. Yüzyıl İçin 21 Ders (336 sayfa); en uzunu Hızlı ve Yavaş Düşünme (568 sayfa). Sayfa sayıları sayılabilen 7 kitabın toplamı 2870 sayfadır; günde yirmi sayfa okuyan biri hepsini yaklaşık 144 günde bitirir. Kısa olandan başlayıp ritim kurduktan sonra uzun kitaba geçmek, listenin en rahat yoludur.