Suç ve Ceza gibi kitaplar: Dostoyevski'den Camus'ye 13 roman
Suç ve Ceza'yı sevenlere 13 kitap: Karamazov Kardeşler'den Yabancı'ya, Thérèse Raquin'den Dava'ya; hangisi neden benzer, kimler okudu.
0/13 kitabı okudun%0
Suç ve Ceza'yı okuyan herkes bir noktada Raskolnikov'un odasında kendini bulur: dar, havasız, kafasındaki bir fikirle baş başa. Dostoyevski'nin 1866 tarihli romanı, bir cinayetin ardından vicdanıyla boğuşan bir adamı anlatır ve bunu bir polisiye gibi değil, bir iç hesaplaşma olarak işler. Kitabı bitirenlerin çoğu aynı şeyi ister: aynı yoğunlukta başka bir şey.
Devamını oku
En doğru cevap, bir kez daha Dostoyevski'dir; çünkü yazarın kendi bibliyografyası, romanın hemen çevresinde dönen soruları sürdürür: suç, inanç, tutku, kibir. Listenin yarısı bu yüzden onun kitaplarından oluşuyor. Geri kalanı, aynı soruları başka dillerden soran romanlar: Camus, Hugo, Zola, Highsmith ve Kafka. Her kitapta Suç ve Ceza'ya ne kadar benzediğini ve nerede ayrıldığını açıkça yazdık.
Suç ve Ceza'yı benzersiz kılan şey cinayetin kendisi değil, cinayetten sonraki altı yüz küsur sayfadır. Raskolnikov baltayı ilk bölümlerde kaldırır; romanın geri kalanı ateş, kâbus, itiraf isteği ve Porfiri Petroviç'le kedi fare oyunudur. Bu listede aradığımız ortaklık da buydu: suçun değil, suçun insanın içinde açtığı yaranın romanları. Kiminde suç hiç işlenmez, kiminde suçlu hiç pişman olmaz; ama hepsi okura aynı soruyu sorar: Bir insan kendi vicdanından kaçabilir mi?
Kimler için: Suç ve Ceza'yı bitirip vicdan, suç ve ahlak üzerine okumaya devam etmek isteyen okurlar
1. Grup: Dostoyevski'nin büyük romanları ve uzun öyküsü
Suç ve Ceza'nın aynı soru alanında dolaşan ağır ve uzun kitapları. Biri bitince ötekine geçmek için ara vermek iyi olur; yorucu, ama karşılığını verir. Bu beş kitabın ortak noktası, Dostoyevski'nin kahramanlarını bir fikirle baş başa bırakmasıdır. Fikir bazen inanç, bazen devrim, bazen de kıskançlıktır; ama sonuç hep aynı yere, insanın kendi içindeki mahkemeye çıkar.
Dostoyevski'nin son romanı: bir baba cinayeti etrafında üç kardeşin inanç, şüphe ve ahlak üzerine yüzleşmesini anlatır. Suç ve Ceza'dan daha geniş, daha felsefi ve daha çok sesli bir kitap; Raskolnikov'un tek kişilik içsel mücadelesi burada bir ailenin içine yayılır.
Devamını oku
Dmitri tutkunun, İvan aklın, Alyoşa inancın kardeşidir; babaları Fyodor Pavloviç ise üçünün de içinde bir parça olarak yaşar. Romanın polisiye omurgası, ‘kim öldürdü?’ sorusu, Suç ve Ceza'daki ‘neden öldürdü?’ sorusuna eklenir. Nihal Yalaza Taluy çevirisi 1025 sayfadır ve 1880 tarihli romanın tam metnidir.
Kime: Suç ve Ceza'nın sorularını daha geniş bir tabloda görmek isteyenlere
Okurken: 1025 sayfa. Ayrı ayrı bölümler halinde okuyun; ‘Büyük Engizisyoncu’ bölümü kitabın kalbidir.
Sonra: Aynı yazarın daha hafif bir bakışı için Budala'ya geçin.
Saf ve iyi kalpli Prens Mışkin'in Petersburg sosyetesine dönüşünü, ‘tümüyle iyi bir insanın’ para, kibir ve tutkuların dünyasında nasıl tükendiğini anlatan roman. Raskolnikov'un tam tersi bir kahramanı vardır: günahı yok, yine de çöker.
Devamını oku
İki kitabı arka arkaya okumak, Dostoyevski'nin iki kutbunu görmektir. Nastasya Filippovna ve Rogojin, Mışkin'in iyiliğini sınayan iki karanlık uçtur; romanın sonundaki sahne Dostoyevski'nin yazdığı en sessiz ve en ağır sahnelerden biridir. Ergin Altay çevirisiyle 784 sayfa.
Kime: Suç yerine masumiyetin yıkımını görmek isteyenlere
Okurken: 784 sayfa; ilk elli sayfa yavaş, ama Mışkin salona girdiği andan itibaren kitap akar.
Rus taşrasında gizli bir devrimci örgütün kurduğu kumpas ve işlenen siyasi cinayet üzerinden nihilizmi, ideolojik fanatizmi ve inancını yitirmiş bir kuşağı sorgulayan roman. Suç ve Ceza'daki ‘her şey mübahtır’ fikrinin toplumsal sonucudur; Raskolnikov'un teorisinin siyasi sürümü gibi okunabilir.
Devamını oku
Romanın merkezindeki Stavrogin, Raskolnikov'un ileri bir hâli gibidir: zeki, çekici ve hiçbir şeye inanmayan biri. Çevresindeki gençler onu bir önder sanır; o ise kendi boşluğunda kaybolur. Mazlum Beyhan çevirisi kitabın Türkçede en çok okunan baskılarından biridir.
Dostoyevski'nin, Camus dahil birçok Batılı düşünürü varoluşçu anlamda etkilediği kabul edilen kısa romanı. 1864 tarihli; Suç ve Ceza'dan iki yıl önce yazıldığı için Raskolnikov'un ruh hâlinin habercisi gibidir: bir adam, kendi zekâsıyla yalnız kalmış ve kendine zarar veriyor. Anlatıcının ‘iki kere iki dört eder’ hesabına karşı çıkışı, aklın her şeyi düzeltebileceği inancına yöneltilmiş en sert itirazlardan biridir.
Devamını oku
Raskolnikov'un ‘olağanüstü insan’ teorisi, bu yeraltı adamının hırçın monoloğunun büyümüş bir kardeşidir.
Kime: Dostoyevski'nin düşünsel çekirdeğini kısa yoldan tatmak isteyenlere
Okurken: Yalnızca 140 sayfa ama çok yoğun; birinci bölüm kuramsal, ikinci bölüm anlatı. İlk bölümde bocalarsanız ikinciye geçin.
Sonra: Dostoyevski'nin daha hafif bir uzun öyküsü için Ebedi Koca'ya geçin.
Eski sevgilisinin kocasıyla, kadının ölümünden sonra yüzleşen Velçaninov'un, Trusotski'yle kurduğu tuhaf ve gerilimli ilişkiyi anlatan uzun öykü. Suç ve Ceza kadar ağır değildir, ama aynı psikolojik inceliği daha kısa bir alanda tutar.
Devamını oku
Trusotski hem kurban hem de tehdittir; Velçaninov da aynı anda suçlu ve yargıçtır. Bu çift yönlü suçluluk, Suç ve Ceza'daki Raskolnikov ile Porfiri arasındaki gerilimi hatırlatır, ama burada polis yoktur, yalnızca iki adamın birbirine yaptığı sessiz işkence vardır.
Kime: Dostoyevski'yi daha az hacimle denemek isteyenlere
Okurken: Kısa ve gerilimli; bir iki akşamda biter.
Sonra: Genç Dostoyevski'ye, Kumarbaz'a bakın.
Orhan Pamuk, Buğra Gülsoy ve 3 okur daha
2. Grup: Daha kısa iki Dostoyevski
Biri Suç ve Ceza'dan yirmi yıla yakın önce, öteki hemen ardından yazılmış iki kısa roman. İkisi de iki yüz sayfa civarındadır ve yazarın ağır romanları arasında nefes aldırır.
Dostoyevski'nin kendi kumar tutkusunu ve sancılı bir aşkı en yalın hâliyle anlattığı roman (1867). Suç ve Ceza'yla aynı dönemde, yayıncısına yetiştirmek için bir stenografa dikte ettirilerek yazıldı; yazar sonra bu stenograf, Anna Grigoryevna ile evlendi.
Devamını oku
Suç ve Ceza'daki ‘fikir takıntısı’ yerine burada ‘tutku takıntısı’ vardır; kahramanın kendini yok eden bir saplantıya teslim oluşu iki kitabı birbirine bağlar. Rulet masasındaki sahneler, Raskolnikov'un kafasındaki hesapların kumarhane sürümü gibidir: bir sonraki el her şeyi düzeltecektir.
Kime: Dostoyevski'yi hızlı ve dramatik bir tonda okumak isteyenlere
Okurken: 192 sayfa; hızlı akar.
Sonra: Daha lirik bir kısa roman için Beyaz Geceler'e geçin.
Petersburg'un beyaz gecelerinde yalnız bir hayalperestin Nastenka'yla geçirdiği dört gecelik karşılaşmayı anlatan, umut ve hayal kırıklığı üzerine kısa bir roman (1848). Suç ve Ceza'nın karanlığına hiç benzemez; ama Dostoyevski'nin şehir yalnızlığını ve insanın hayalleriyle çatışmasını sevenler için buradan başlamak tatlı bir giriştir.
Devamını oku
Hayalperestin kendi hayatını anlattığı uzun monolog, yeraltı adamının ve Raskolnikov'un ilk taslağı gibi okunabilir: kentin kalabalığı içinde kimseyle gerçekten konuşamayan bir genç adam. Barış Zeren çevirisi.
Kime: Dostoyevski'nin yumuşak yüzünü görmek isteyenlere
Okurken: 218 sayfa; bir hafta sonunda biter.
Sonra: Dostoyevski dışına çıkıp Camus'nün Yabancı'sına geçin.
Özge Akkaya
3. Grup: Suç, adalet ve vicdan: başka kalemlerden
Dostoyevski'den ayrılıp aynı soruların başka dillerde nasıl sorulduğunu görmek için. İlk ikisi kısa, Sefiller ise uzun bir romandır. Camus ve Hugo, Suç ve Ceza'nın sorusunu adaletin ve devletin tarafından da sorar: Ceza kimin içindir, suçlu mu, toplum mu?
Annesinin ölümüne kayıtsız kalan, ardından bir Arap'ı öldüren Meursault'nun yargılanışı üzerinden hayatın anlamsızlığını ve toplumsal ikiyüzlülüğü anlatan roman. 1942 tarihli; Suç ve Ceza'nın tersine kahramanda vicdan azabı yoktur, işte bu yüzden tuhaf biçimde ürkütücüdür. Mahkeme sahnelerinde Meursault'yu yargılayan şey cinayetten çok annesinin cenazesinde ağlamamış olmasıdır.
Devamını oku
Bu ironi, Suç ve Ceza'daki ahlak sorusunu tersine çevirir: toplum suçu değil, duygusuzluğu cezalandırır. Ayça Sezen çevirisiyle Can Yayınları baskısı.
Kime: Suçun ve vicdanın başka bir cevabını görmek isteyenlere
Okurken: Kısa ve sade; üslubun sadeliğini ‘boşluk’ sanmayın, tam da kitabın konusu bu.
Sonra: İdam cezası meselesine yaklaşmak için Bir İdam Mahkûmunun Son Günü'ne bakın.
Victor Hugo'nun giyotine gönderilmeyi bekleyen bir mahkûmun son gününü onun ağzından anlatarak idam cezasına karşı çıktığı kısa romanı (138 sayfa). Suç ve Ceza ceza sorusunu suçlunun içinden sorar; Hugo ise cezanın kendisinden.
Devamını oku
Mahkûmun adı da suçu da hiçbir zaman söylenmez; Hugo bu boşluğu bilerek bırakır, böylece okur yargılamayı değil yalnızca beklemeyi yaşar. Suç ve Ceza'nın son bölümlerindeki Sibirya sürgününü okuduktan sonra bu kısa kitap, cezanın öteki ucunu gösterir.
Kime: Adalet ve ceza üzerine kısa bir roman arayanlara
Okurken: 138 sayfa; ağır bir konu, yoğun bir okuma.
Sonra: Hugo'nun uzun soluklu merhamet romanı Sefiller'e geçin.
Victor Hugo'nun kürek mahkûmu Jean Valjean'ın hayatı üzerinden 19. yüzyıl Fransa'sında yoksulluğu, adaleti ve merhameti anlattığı klasiği. Suç ve Ceza'da suçlu ceza çeker ve kendi içinde dönüşür; Sefiller'de ise dönüşüm toplumsal merhametle mümkün olur.
Devamını oku
İkisi aynı soruya iki ayrı cevap verir. Valjean'ın peşini bırakmayan polis müfettişi Javert, Porfiri Petroviç'in Fransız akrabası gibidir; ama Porfiri suçluyu itirafa ikna etmeye çalışırken Javert yalnızca yasaya inanır. Javert'in sonu, romanın merhamet sorusuna verdiği en çarpıcı cevaptır.
Kime: Suç ve Ceza'nın umut dolu, toplumsal bir karşılığını arayanlara
Okurken: Çok uzun bir roman; baskıya göre sayfa sayısı değişir. Bölümleri tadıp ilerlemek en rahatı.
Sonra: Dostoyevski'ye dönüp Karamazov Kardeşler'i de elinize alın.
Aytaç Şaşmaz, Şahan Gökbakar ve 1 okur daha
4. Grup: Suçluluk duygusunun başka yüzleri
Üç farklı yüzyıldan, üç farklı dilden üç roman. Birinde suçlular vicdanlarından kaçamaz, birinde suçlu hiç pişman olmaz, birinde ise ortada bir suç bile yoktur. Üçü birlikte Suç ve Ceza'nın sorusunu dört bir yandan kuşatır.
Émile Zola'nın 1869 tarihli romanında Thérèse ve sevgilisi Laurent, Thérèse'in hasta kocası Camille'i bir kayık gezisinde boğar. Asıl roman bundan sonra başlar: cinayet ikisini birleştirmez, aksine aralarına bir hayalet gibi yerleşir.
Devamını oku
Raskolnikov'un ateşli günleri burada iki kişinin paylaştığı bir kâbusa dönüşür; Zola vicdanı neredeyse bir hastalık gibi, bedenin içinden anlatır.
Kime: Suç ve Ceza'nın cinayet sonrası bölümlerini en çok sevenlere
Okurken: 272 sayfa ve hızlı akar. Kitabın en ürkütücü karakteri konuşamayan yaşlı Madame Raquin'dir; ona dikkat edin.
Sonra: Vicdanın hiç uyanmadığı bir suçlu için Yetenekli Bay Ripley'ye geçin.
Patricia Highsmith'in 1955 tarihli romanı, İtalya'ya zengin bir arkadaşını geri getirmek için gönderilen Tom Ripley'nin onun hayatına göz dikmesini anlatır. Raskolnikov suçtan sonra çöker; Ripley ise suçla büyür, yalan söyledikçe rahatlar.
Devamını oku
Highsmith okuru suçlunun yanına oturtur ve okurun da onun yakalanmamasını istemeye başladığını fark ettirir; bu, Suç ve Ceza'nın tersinden kurulmuş bir ahlak deneyidir.
Kime: Suç ve Ceza'yı bir gerilim romanının hızında yeniden düşünmek isteyenlere
Okurken: Armağan İlkin çevirisiyle Can Yayınları baskısı. Bir polisiye gibi hızlı okunur; ama bitirdiğinizde kendinize sormanız gereken soru, kimin tarafını tuttuğunuzdur.
Sonra: Ortada suç olmadan suçlu sayılan bir adam için Dava'ya geçin.
Franz Kafka'nın 1925'te yayımlanan romanı, bir sabah ne yaptığı söylenmeden tutuklanan Josef K.'nın, varlığı belli belirsiz bir mahkemeye karşı verdiği umutsuz savaşı anlatır. Raskolnikov suçunu bilir ve cezasını arar; Josef K. ise suçunu hiç öğrenemez ama cezası her gün biraz daha yaklaşır.
Devamını oku
Suç ve Ceza'nın sorusu burada tersine döner: Suçluluk duygusu, ortada suç yokken de insanı yiyip bitirebilir.
Kime: Suç ve vicdan sorusunu en soyut, en kâbusumsu hâliyle okumak isteyenlere
Okurken: Tanıl Bora çevirisiyle 278 sayfa. Kitap yarım kalmış bölümlerden oluşur; katedral bölümündeki ‘Yasanın Önünde’ meselini ayrıca, iki kez okuyun.
Sonra: Başa dönüp Yeraltından Notlar'la Dostoyevski'nin aynı karanlığa ilk adımına bakın.
Pınar Sabancı, Ömer Madra
Okuma yolu
Suç ve Ceza'dan sonraki rota Dostoyevski'nin kendi içinde bir yol haritasıdır. Kısa ve hızlı başlamak isterseniz Yeraltından Notlar ve Kumarbaz; derinleşmek isterseniz Budala, sonra Karamazov Kardeşler. Ecinniler en ağır ve en siyasi olanıdır; onu sona bırakın.
Dostoyevski'yi arkada bırakmak ama aynı soruları sürdürmek isterseniz Yabancı en doğru geçiş. Kısa, sade ve Suç ve Ceza'nın zıt kutbunu sunar; ardından Hugo'ya bakabilirsiniz.
Devamını oku
Aralarda dinlenmek için Beyaz Geceler ve Ebedi Koca var; ikisi de Dostoyevski'nin daha yumuşak ve kısa yüzünü gösterir. Ağır kitapların arasına serpiştirirseniz nefes alırsınız.
Not: Bu kitapların hiçbiri hızlı okunmak için yazılmadı. Her bölümden sonra kitabı bırakıp kafanızdaki fikre yer açmak, onları daha çok sevdirir.
Dostoyevski dışında tek bir kitap seçecekseniz Thérèse Raquin'i seçin: Suç ve Ceza'nın cinayet sonrası atmosferine en yakın roman odur. Ardından Yetenekli Bay Ripley ile Dava'yı okumak, aynı sorunun iki uç cevabını gösterir: pişmanlığı hiç duymayan bir suçlu ve suçu olmadan pişmanlık içinde kıvranan bir adam.