Türk şiirine nereden başlanır? 12 kitapla okuma sırası
Şiire yeni başlayanlar için Türk şiirinden 12 kitap: kısa kitaplardan toplu şiirlere, destandan mektuplara; baskılar ve kimlerin rafında olduğu.
0/10 kitabı okudun%0
Şiir kitabı almak, roman almaktan farklı bir cesaret ister. Roman, başı ve sonu belli bir yoldur; şiir kitabı ise açıp bir yerden okuyabileceğiniz, bir akşam bir sayfayla yetinebileceğiniz bir oda. Bu serbestlik bazı okurlar için çekici, bazıları için kafa karıştırıcı: nereden başlanır, hangi şair, hangi kitap?
Devamını oku
Türk şiirinde bu soruya verilecek tek bir cevap yok ama iyi bir sıra var. Önce kısa, tek şairin ilk ya da en sevilen kitabı. Sonra toplu şiirler. Sonra destansı uzunlukta metinler. En sonda şairlerin kendi ellerinden çıkmış mektuplar, çünkü şiiri sevdikten sonra şairi tanımak ayrı bir keyif. Bu rehber on iki kitabı o sıraya göre dizdi.
Türkçe, şiir için zengin bir dil: ek sistemi, ses uyumu ve kelime sırasındaki esneklik, şairin aynı fikri birçok biçimde söylemesine izin verir. Bu yüzden bir şiiri başka dile çevirmek, Türk şairin kendi dilinde okunmasından çok daha az şey verir. Şiire yabancı olan okur için bu bir avantaj: elinizdeki kitap çeviri değil, doğrudan şairin kendi sesidir, ve okurken duyduğunuz ritim, şairin kulağında kurduğu ritimdir.
Başka şiir kitapları tek bir okurun seçimi. Çok okunan şiirle az bilinen şiir arasındaki fark, hangi kitabı ne zaman okuyacağınızı belirlemenize yardım edebilir.
Divan şiiri, halk şiiri ve daha pek çok şair burada yok. Amaç bir tarih sunmak değil, bir başlangıç noktası göstermek.
Kimler için: Şiiri sevmek isteyip nereden başlayacağını bilemeyenler, roman okurken şiire geçmek isteyenler, bir şaire ilk kez kitapla yaklaşacaklar
Dört kitap, dördü de 250 sayfanın altında. Cemal Süreya'nın ilk kitabı, Sabahattin Ali'nin tek şiir kitabını da içeren toplu şiirleri, Gülten Akın'ın Kırmızı Karanfil'i ve Attila İlhan'ın aşkı ve yalnızlığı işleyen bir kitabı. Şiire alışmak için ideal.
Cemal Süreya'nın 1958'de Yeditepe Yayınları tarafından yayımlanan ilk şiir kitabı. İlk basımda şairin 1953-1957 yılları arasında yayımladığı şiirlerden yalnızca yirmi dokuzuna yer verilmişti; sonraki basımlarda şiir sayısı arttı.
Devamını oku
Yapı Kredi Yayınları'ndan 2019 baskısıyla yalnızca 64 sayfa. Sitede oyuncu Serkan Altunorak'ın adını andığı kitaplar arasında. Süreya'ya ilk kez bakacak okur için ideal bir kısalık: kitabı bir akşamda bitirip, şairin sesi hoşunuza gitti mi gitmedi mi hemen anlarsınız. Süreya'nın şiirlerinde sevgiliye seslenen cümleler çoğu zaman kısa ve beklenmedik bir imgeyle kesilir; bu, Türk şiirinde İkinci Yeni olarak anılan çizginin ses tonunu duymak için iyi bir fırsattır.
Kime: Şiire kısa ve güçlü bir kitapla başlamak isteyenlere
Okurken: Her şiiri iki kez okuyun, ikincisinde yüksek sesle; Süreya'nın ritmi sesle açılıyor.
Sonra: Süreya'nın toplu şiirlerine geçmeden önce başka bir şaire bakın.
Sabahattin Ali'nin tek şiir kitabı Dağlar ve Rüzgâr ile dergilerde kalmış diğer şiirlerini bir araya getiren toplu şiirler. Hayy Kitap'tan 2019 baskısı, 140 sayfa.
Devamını oku
Sabahattin Ali'yi romancı olarak tanıyan okur için, yazarın şiirle olan ilişkisini görmek ve kısa bir toplu kitapla şiire adım atmak için bir fırsat.
Kime: Roman okurken şiire geçmek isteyenlere
Okurken: Kitap küçük; çantada taşınıp bir şiir bir mola ile okunabilir.
Gülten Akın'ın şiirleri; şair şiiri insanla dünya arasındakini yeniden kuran, coşkulu ama nesnel dayanağı olan bir söylem ve bir başkaldırı olarak görür. Yapı Kredi Yayınları'ndan 2019 baskısıyla 164 sayfa.
Devamını oku
Gülten Akın'ın şiiri, hem kişisel hem toplumsal olanı bir arada tutar; romanlarda sevilen duygusal derinliği şiir formunda bulmak isteyenlere uyar.
Kime: Kadın şairin sesinden toplumsal ve kişisel şiiri okumak isteyenlere
Okurken: Şiirleri ardışık okumak yerine, her gün bir bölümle yetinin; yoğunluğu tek oturumda yutulmaz.
Sonra: Aşk ve yalnızlığı işleyen bir kitaba geçin.
Attila İlhan'ın aşkın yanı sıra yalnızlık ve toplumsal temaları da işleyen, beş bölümde toplanmış şiir kitabı. 1960 tarihli; Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları'ndan 2021 baskısı. Başlık, kitabın tonunu iyi özetler: bir bağlılığın hem sevgi hem zorunluluk olduğu bir ses.
Devamını oku
Kime: Aşk şiirinden toplumsal şiire uzanan bir ses arayanlara
Okurken: Beş bölümün her birinin ayrı bir havası var; sırayla ilerlemek iyi çalışıyor.
Sonra: Daha kalın toplu şiirlere geçin.
Doğan Cüceloğlu, Esra Kazmirci
2. Basamak: Toplu şiirler
Bir şaire gönül verdiyseniz toplu şiirlere geçmek doğal. Burada üç kitap var: Cemal Süreya'nın yedi kitabını bir araya getiren Sevda Sözleri, Necip Fazıl Kısakürek'in Çile'si ve İsmet Özel'in kırk yaşına kadar yayımladığı kitapları. Üçü de farklı kuşaklardan, farklı sesler.
Cemal Süreya'nın şiirlerini bir araya getiren, Can Yayınları'ndan çıkan kitap. Kitaptaki şiirler şairin Üvercinka, Beni Öp Sonra Doğur Beni, Sıcak Nal, Göçebe, Güz Bitigi, Uçurumda Açan ve Kalanlar adlı kitaplarının bir araya getirilmesiyle oluşuyor.
Devamını oku
Can Yayınları'ndan 2024 baskısı, 376 sayfa. İkinci basamağın en çok okunan kitabı. Kitabı bir şairin yirmi yıllık yolculuğu olarak izlemek de mümkün: ilk kitaplardaki parlak imgelerden son kitaplardaki daha yalın söyleyişe geçişi görmek, toplu şiirin asıl armağanıdır.
Necip Fazıl Kısakürek'in ‘Çile’ başta olmak üzere şiirlerini bir araya getiren kitabı. 1962 tarihli; Büyük Doğu Yayınları'ndan 2023 baskısı, 512 sayfa. Türk şiirinin inanç ve metafizik damarına bakmak isteyen okur için bir kapı.
Devamını oku
Kime: Türk şiirinin metafizik ve inanç yönünü okumak isteyenlere
Okurken: Şiirlerin dili yoğun ve sembollerle dolu; ağır ağır, birkaç şiir sonra bir ara vererek okuyun.
İsmet Özel'in kırk yaşına kadar yayımladığı dört şiir kitabını ve dergilerdeki şiirlerini bir araya getiren toplu basım. Tiyo Yayınları'ndan 2013 baskısı, 240 sayfa.
Devamını oku
Sitede bürokrat ve akademisyen İbrahim Kalın'ın önerdiği kitaplar arasında. Bir şairin erken ve olgun dönem şiirlerini yan yana görmek isteyenler için özlü bir toplu kitap.
Kime: Bir şairin ilk kırk yıllık şiirini tek ciltte görmek isteyenlere
Okurken: Kronolojik sırayı izleyin; sesin nasıl değiştiğini duyarsınız.
Sonra: Destan formundaki şiirlere geçin.
İbrahim Kalın
3. Basamak: Destan ve bütün şiirler
Nazım Hikmet'in üç kitabı şiirin uzun soluklu yanını gösteriyor: bir ülkenin insan manzaralarını anlatan dev eser, Kurtuluş Savaşı'nı anlatan destan ve bütün şiirlerin tek ciltte toplandığı 2.000 sayfalık bir cilt. Bu basamak hem sabır hem de güven ister.
Nâzım Hikmet'in 1939'da yazmaya başladığı, 1960'ların ikinci yarısında yayımlanabilen şiir kitabı. 17 bin mısradan oluşan eser Nâzım Hikmet şiirinin doruğu kabul edilir. Yapı Kredi Yayınları'ndan 2019 baskısı, 544 sayfa.
Devamını oku
Şiir kitabından çok bir ülke panoraması: insanlar, mekânlar, zamanlar tek bir uzun şiirde yan yana.
Kime: Şiiri roman gibi okumak isteyenlere
Okurken: Kitabı bölüm bölüm okuyun; bir oturumda yutulacak bir şiir değil.
Nâzım Hikmet'in Kurtuluş Savaşı'nı anlatan destan şiiri. 236 sayfa. Gazeteci Murat Yetkin ve öykücü ve şair Ferit Edgü bu kitabı önerdi.
Devamını oku
Tarihî bir olayı şiirle anlatan bu eser, Memleketimden İnsan Manzaraları'nın daha toplu ve daha konsantre bir kardeşi gibi okunabilir.
Kime: Tarihî olayları şiir diliyle okumak isteyenlere
Okurken: Destan formu, tekrar eden ritimler içeriyor; sesli okumak çok daha iyi çalışıyor.
Sonra: Bütün şiirlere geçin.
Levent Üzümcü, Ferit Edgü ve 1 okur daha
4. Basamak: Şairlerin mektupları
Şiiri sevdikten sonra şairi tanımak isteyen okur için iki mektup kitabı. Biri Ahmed Arif'in Leylâ Erbil'e yazdıkları, öteki Edip Cansever'in seramik sanatçısı Alev Ebüzziya'ya yazdıkları. İkisi de şiir kadar yoğun.
Şair Edip Cansever'in seramik sanatçısı Alev Ebüzziya'ya 1962-1976 arasında yazdığı tutkulu mektuplar. Yapı Kredi Yayınları'ndan 2021 baskısı, 303 sayfa.
Devamını oku
On dört yıla yayılan bir yazışma; bir şairin hem şiirle hem sevgiyle nasıl yaşadığını bütün çıplaklığıyla gösteriyor.
Kime: Şairin özel hayatını mektuplardan okumak isteyenlere
Okurken: On dört yıllık bir zaman dilimi; kitabı bir günlük gibi, günde birkaç mektupla okuyun.
Sonra: Beğendiğiniz şairin şiirlerine dönün.
Mehmet Güreli
Okuma yolu
Şiiri okurken en sık yapılan hata, onu bir roman gibi baştan sona okumak. Şiir kitabı, bir koleksiyondur: her şiir bir oda gibi. Bir kitabı bir haftada bitirmek yerine bir ayda okumak, şiirin tadını çıkarmanın çoğu zaman daha iyi yoludur.
Yüksek sesle okumak şiir için önemli bir tavsiye. Süreya'nın ritmi, Nazım'ın uzun mısraları, Akın'ın duraklamaları sesle açılır. İlk okumada anlam kaçsa bile sesle okuyunca şiirin müziği kendini hissettirir; ikinci okumada anlam da gelir.
Devamını oku
Anlamadığınız şiir kötü şiir değildir, kötü okuma da değildir. Şiir anlamak zorunda olduğunuz bir bilmece değil. Bazen bir dize size dokunur, gerisi bulanık kalır; bu da yeterlidir. Bir şiirin tamamını anlamadan sevmek gayet mümkündür.
Şair seçmek için en iyi yöntem, rastgele bir sayfa açmak. Süreya'nın bir dizesi size gelmediyse, Akın ya da İlhan belki gelir. Bu rehberdeki sıra sabit değil; kısa kitaplardan başlayıp kalın cildlere gitmek bir öneri.
Mektuplar, şiirden sonra gelen bir ilgi alanı. Şairin mektubunda şiirlerinde gördüğünüz yoğunluğun sıradan bir yaşamda nasıl durduğunu görürsünüz. Ahmed Arif ve Edip Cansever'in mektupları bu nedenle iyi bir kapanış.
Şiir okumanın bir de sosyal tarafı var. Bir şiir kitabını bir arkadaşınıza, bir sevgiliye ya da bir aile büyüğüne okumak, kitabın değerini artırır. Sevda Sözleri'nden bir şiiri yüksek sesle okumak, aynı şiiri sessizce okumaktan çok farklı bir deneyimdir. Bunu bir ritüele dönüştürmek, şiiri hayatınızın içinde tutmanın en iyi yolu olabilir.
Baskı konusunda bir not: şiir kitaplarında yayınevi ve baskı yılı önemlidir. Toplu şiirler genellikle yeni baskılarda eklemeler ya da düzeltmeler içerir.