Budala
Fyodor Dostoyevski
Soğuk bir kasım sabahı Petersburg trenindeki saf bir prens, büyük bir mirasa konmuş tutkulu bir adamla tanışır; ikisi de aynı kadının fotoğrafını unutamayacaktır.
Budala, Fyodor Dostoyevski'nin 1868-1869'da Russki Vestnik dergisinde tefrika edilen romanıdır. İsviçre'deki bir klinikte sara tedavisi gördükten sonra Rusya'ya dönen Prens Mışkin, saflığı, açık yürekliliği ve sınırsız şefkatiyle çevresindekilere budala gibi görünür. Petersburg sosyetesinde paranın, kibrin ve tutkunun ortasına düşer; büyüleyici ve yaralı Nastasya Filippovna, onu takıntıyla seven Rogojin ve genç Aglaya arasında kalır. Dostoyevski bu romanda tümüyle iyi ve güzel bir insanı modern dünyanın içine koyup ne olacağını sınamak istemiştir. Sonuç, onun en kişisel ve en sarsıcı romanlarından biridir.
Yirmili yaşlarının ortasındaki Prens Lev Nikolayeviç Mışkin, Rusya'nın en eski soylu ailelerinden birinin soyundan gelir. Dört yılını İsviçre'de ağır sara nöbetleri için tedavi görerek geçirmiş, şimdi Petersburg'a dönmektedir. Trende, babasının ölümüyle büyük bir servete konmuş tüccar oğlu Parfyon Rogojin'le tanışır. Rogojin, sosyetenin göz kamaştırıcı güzeli Nastasya Filippovna'ya tutkuyla bağlıdır ve servetini onu elde etmek için harcamaya hazırdır. Yanlarına katılan dedikoducu memur Lebedev ise Rogojin'in kim olduğunu anlar anlamaz ona yapışır.
Prens, uzak akrabası Lizaveta Prokofyevna'yı ve kocası General Yepançin'i ziyaret eder. Generalin evinde Nastasya Filippovna hakkında bir pazarlık dönmektedir: onu yetim kaldığı küçük yaşından beri himaye eden ve kendi zevki için hazırlayan aristokrat Totski, ondan kurtulmak için genç ve hırslı Ganya'nın onunla evlenmesini istemekte, karşılığında 75 bin ruble önermektedir. Ganya, Prens'in önünde bu evliliği açık açık konuşur ve ona Nastasya Filippovna'nın fotoğrafını gösterir. Prens o yüzdeki karanlık güzelliğe ve acıya derinden etkilenir. Yepançinlerin üç kızıyla, özellikle de en küçükleri, alaycı ve güzel Aglaya'yla tanışınca onlara İsviçre'yi, idam cezasını ve herkesin dışladığı zavallı bir kadın olan Marie'yi anlatarak herkesi şaşırtır.
Aynı gün Ganya'nın ailesinin evinde, Nastasya Filippovna'nın ansızın gelişiyle bir skandal kopar. Rogojin sarhoş bir kalabalıkla gelip onun için açık artırma yapar ve sonunda yüz bin ruble teklif eder; Ganya ise kız kardeşine el kaldırmaya kalkınca araya giren Prens'in yüzüne tokat atar. O akşam Nastasya Filippovna'nın doğum günü partisinde her şey düğümlenir. Herkesin hayatında yaptığı en kötü şeyi anlattığı bir oyunun ardından Nastasya Filippovna, Ganya ile evlenip evlenmeyeceğini Prens'e sorar. Rogojin elinde paralarla kapıda belirdiğinde Prens, hiç beklenmedik bir şekilde ona evlenme teklif eder.
Sonraki aylarda Nastasya Filippovna, Mışkin ile Rogojin arasında gidip gelir. Prens onun acısına dayanamaz, Rogojin ise onun Prens'e olan sevgisiyle kıvranır. İki adam birbirine kardeş gibi bağlanır ama aralarındaki kıskançlık giderek tehlikeli bir hal alır. Yaz aylarında herkes Pavlovsk'taki yazlıklara taşınır. Burada Prens'in çevresinde para isteyen genç nihilistler, veremden ölmek üzere olan on yedi yaşındaki İppolit ve giderek ona ilgi duyan Aglaya belirir. Aglaya, Puşkin'in Zavallı Şövalye şiirini okuyarak Prens'in Nastasya Filippovna'yı kurtarma çabasıyla alay eder; ama alay ile sevgi arasındaki çizgi incedir.
Aglaya ile Nastasya Filippovna sonunda yüz yüze gelir. Aglaya onu aşağılamaya gelmiştir; acı bir hakaret düellosu yaşanır. Nastasya Filippovna, Prens'ten yanında kalmasını isteyince Mışkin onun acısına yine dayanamaz ve Aglaya'yı kınar. Aglaya acı ve nefretle ona bakıp koşarak uzaklaşır; Prens Nastasya Filippovna'nın yanında kalır ve ikisi nişanlanır. Ancak düğün günü, kilisede Prens'i beklerken kalabalığın içinde Rogojin'i gören Nastasya Filippovna ona koşar ve kendisini götürmesini ister.
Ertesi gün Prens Petersburg'a gidip Rogojin'i arar. Rogojin onu gizlice evine götürür ve çalışma odasında yatan Nastasya Filippovna'nın cesedini gösterir: onu kalbinden bıçaklamıştır. İki adam bütün gece cesedin başında birlikte nöbet tutar. Rogojin Sibirya'da on beş yıl kürek cezasına çarptırılır. Mışkin aklını yitirir ve yeniden İsviçre'deki kliniğe gönderilir. Aglaya ise ailesiyle yurt dışına gider ve kendini kont olarak tanıtan, ama ne kont ne de zengin çıkan bir Polonyalıyla kaçar.
Budala, Dostoyevski'nin en kişisel romanı sayılır. Biyografi yazarı Joseph Frank, yazarın en derin inançlarını bu kitapta somutlaştırdığını söyler. Sara nöbetleri, idam sehpasından son anda dönüş gibi kendi hayatının en ağır deneyimlerini Prens Mışkin'in ağzından anlatır. Sayfalarda yaşanan büyük skandal sahneleri, ateşe atılan yüz bin ruble, kırılan Çin vazosu ya da tetiği çekilen tabanca, okuru tiyatro gibi sarsar.
Kitap aynı zamanda yazarın en zor şartlarda yazdığı romandır. Dostoyevski alacaklılarından kaçarak eşi Anna ile İsviçre ve İtalya'da yaşarken, kumar borçları ve sık nöbetler içinde, bebek kızını kaybettiği yıl yazdı. Romanın yer yer dağınık yapısını kendisi de kabul etti; eleştirmen Gary Saul Morson ise bütün kuralları çiğnediği halde gerçek bir büyüklüğe ulaştığını söyler.
Mışkin'in iyiliği, okurda hem hayranlık hem de öfke uyandırır. Onu bir aziz olarak da, çevresine istemeden acı veren biri olarak da okuyabilirsiniz. Bu belirsizlik, romanı yüz elli yıldır tartışılan ve her okumada başka bir şey söyleyen bir kitap yapar.
Kime: Dostoyevski'yi sevenlere, büyük Rus romanlarının yoğun duygu ve skandal sahnelerinden hoşlananlara ve iyiliğin bu dünyada ne kadar dayanabileceğini merak edenlere.
Fyodor Dostoyevski
Güncelleme: 4 Kasım 2026