İnsan Olmak
Engin Geçtan
Soğuk bir günde ısınmak için birbirine sokulan kirpiler dikenlerini birbirine batırır; uzaklaşınca üşürler. Engin Geçtan insan ilişkilerini bu küçük sahneyle anlatmaya başlar.
İnsan Olmak, psikiyatr Engin Geçtan'ın ilk kez 1983'te yayımlanan ve otuza yakın baskı yapan kitabıdır. Geçtan, yalnızlık, korku, öfke, değersizlik ve kaygı gibi hepimizin tanıdığı duyguların nereden geldiğini; büyüdüğümüz ailenin, toplumun ve kendi seçimlerimizin bizi nasıl biçimlendirdiğini anlatır. Varoluşçu psikiyatri ile psikanalitik düşünceyi, danışanlarından dinlediği hikâyeler ve kendi hayatından örneklerle birleştirir. Kitabın iki büyük çağrısı vardır: başkalarının onayına muhtaç yaşamaktan vazgeçmek ve kendi varoluşunun sorumluluğunu üstlenmek. Okura hayatını değiştirme sözü vermez, ama kendini daha iyi tanıması için bir ayna tutar.
Geçtan önsözde kitabın amacını sade bir cümleyle koyar: insanın kendisindeki ve çevresindeki bilinmeyenlerin sayısını azaltmak. Okura yukarıdan konuşan bir uzman gibi değil, kendi acizliğini, kaygılarını ve yanılgılarını saklamayan, öğrenmenin hayatın son anına kadar sürdüğüne inanan bir insan gibi seslenir. Kitabın yazılmasına da bir okur isteği yol açmıştır: bir ziyaretçinin, uzmanlar için değil sıradan insanlar için yazmasını rica etmesi.
Kitap, gündelik hayattan tanıdık sorularla ilerler. Neden bazen insanlara karşı açıklayamadığımız bir öfke duyarız? Neden kalabalığın ortasında bile yalnız hissederiz? Neden durup dururken kendimizi değersiz buluruz, neden bu kadar sık kaygılanırız? Sorumluluklardan ne kadar kaçtığımızı fark eder miyiz? Geçtan bu soruların cevabını, çocuklukta büyüdüğümüz aile yapısında, toplumun beklentilerinde ve kendi kendimize kurduğumuz kısır döngülerde arar.
Soyut kavramlar hikâyelerle somutlaşır. Ünlü kirpi benzetmesinde, soğuk bir günde ısınmak isteyen kirpiler birbirine yaklaşınca dikenleri batar, uzaklaşınca üşürler; ileri geri gidip gelerek sonunda birbirini incitmeden ısıtabilecekleri mesafeyi bulurlar. Geçtan bu sahneyle çağdaş insanın yakınlık ile mesafe arasındaki bocalamasını, yalnızlaşmayı ve yabancılaşmayı anlatır. Terapist olarak dinlediği hayat hikâyelerinden, kimliklerini gizleyerek aktardığı küçük anekdotlar da kitabın dokusunu oluşturur.
Geçtan bireyin iç dünyasını toplumdan ayırmaz. Savunma mekanizmalarının bizi acıdan nasıl koruduğunu ama aynı zamanda gerçeği görmemizi nasıl engellediğini; toplumsal normların, üstlendiğimiz rollerin ve kültürel değerlerin davranışlarımızı ne kadar belirlediğini anlatır. Sartre, Rollo May ve Erich Fromm gibi düşünürlerden beslenen varoluşçu bakış burada öne çıkar: özgürlük, seçim, anlam arayışı ve ölümün kaçınılmaz gerçekliği. Geçtan'a göre içimizde ürettiğimiz kargaşa çoğu zaman dış dünyadaki gerçek tehlikelerden daha ürkütücüdür; şimdiki zamanın hem geçmişi hem geleceği taşıdığını görmezden gelen toplumlar da bireyler gibi çıkmaza girer.
Kitabın ikinci yarısında ağırlık, insanın kendi hayatının sorumluluğunu üstlenmesine kayar. Geçtan'a göre sıkıntılarımızın suçlusu olarak sürekli anne babamızı görmek, en yaygın kısır döngülerden biridir. Geçmişi yeniden yaşamak mümkün değildir; önemli olan, devraldığımız yükle kimseyi suçlamadan yüzleşmek ve yetişkin olarak kendi yolumuzda yürüyebilmektir. Aksi halde insan, kendisi olamamanın sessiz suçluluğunu taşımaya devam eder.
İnsan Olmak, bir psikoloji kitabının dostça bir sohbete dönüşebileceğini gösterir. Sade dili ve gündelik hayattan seçilmiş örnekleriyle akademik bir metin gibi değil, içinizden geçenleri tanıyan biriyle konuşur gibi okunur. Okurların sık söylediği şey, kendi sandıkları sorunların başkalarında da olduğunu görmenin yarattığı rahatlamadır.
Kitap 1980'lerden bu yana kuşaktan kuşağa okundu ve otuza yakın baskı yaptı. Engin Geçtan, ODTÜ, Ankara, Boğaziçi ve Marmara üniversitelerinde ders vermiş, varoluşçu psikiyatri ile psikanalitik kuramı geniş okur kitlesine ulaştırmış bir hekimdi; sonraki yıllarda romanlarıyla da tanındı ve kimi zaman Türkiye'nin Irvin Yalom'u diye anıldı. İnsan Olmak, onun akademik bilgisini herkesin anlayacağı bir dile çevirdiği, okurla en sıcak bağı kuran kitaplarından biridir.
Kitabı bitirdiğinizde hayatınız birden değişmez; Geçtan da böyle bir söz vermez. Ama bir tartışmanın ortasında, bir ilişkinin çıkmazında ya da kalabalık bir akşamda neden yalnız hissettiğinizi düşünürken bu sayfalar aklınıza gelir. Kendi yolunuzu yürümek için gereken cesaretin ilk adımı, çoğu zaman bu fark ediştir.
Kime: Kendini ve ilişkilerini daha iyi anlamak isteyenlere, psikolojiye ilk adımı sade bir kitapla atmak isteyenlere ve kaygı, yalnızlık ya da öfkeyle boğuşan herkese.
Engin Geçtan
Güncelleme: 4 Kasım 2026