Körlük
José Saramago
Bir trafik ışığında, durup yeşili bekleyen bir adamın gözleri aniden süt beyazına döner; kör olan o adam, bütün bir şehrin kör olmasının ilk halkasıdır.
Körlük, Portekizli yazar José Saramago'nun 1995'te yayımlanan romanıdır. Adı verilmeyen bir ülkede ve şehirde, insanlar tek tek, birbirine bulaşan beyaz bir körlüğe yakalanır. Hükümet ilk hastaları bir akıl hastanesine kapatır; içeride düzen çöker, insanlar hayatta kalmak için en kötü yanlarını ortaya çıkarır. Yalnızca bir kadının gözleri sağlamdır ve o, kocasını izleyerek hastaneye gönüllü olarak girer. Saramago bu alegorik hikâyeyle toplumun nasıl çürüdüğünü ve insan dayanışmasının hâlâ nasıl mümkün olduğunu anlatır. Yazar 1998'de Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazandı.
Romanın başında bir adam, arabasıyla bir kavşakta yeşil ışığı bekler. Arkadaki arabalar korna çalar, ama o ilerlemez; gözleri beyaz bir sütle kaplanmıştır. Ona yardım eden adam onu eve götürür ama arabayı çalar. Göz doktoru, adamı muayene eder ama fiziksel bir neden bulamaz. Kısa süre içinde doktor da kör olur. Körlük sessizce yayılır: arabayı çalan adam ve doktorun hastalarından bazıları da hastalanır.
Yetkililer, hastaları ve onlarla temas edenleri terk edilmiş bir akıl hastanesine kapatır; askerler dışarıda nöbet tutar. Doktorun karısı, kocasını yalnız bırakmamak için kendisi de kör olduğunu söyleyerek içeri girer; oysa görmeye devam eder. Bu sırrı saklar ve ilk sorumluluğu üstlenir: yeni gelenlere rehberlik eder, yaraları sarar. Arabayı çalan adam da kör olup hastaneye düşer; ilk kör adamla kavga eder, sonra yardım isterken bir asker tarafından vurulur.
Hastane giderek bir çöplüğe dönüşür. Kör insanlar tuvaletlerin yerini bulamaz, yiyecek kıtlaşır, hijyen çöker. Askerler paniğe kapılıp bir grup kör insanı vurur. Yeni gelenler çoğaldıkça, kontrolü ele geçiren silahlı bir grup ortaya çıkar. Bu grup yiyeceği kendi denetimine alır, diğer koğuşlardan değerli eşya ister, sonra da yiyecek karşılığında kadınları ister. Saramago bu sahneleri çıplak ve sarsıcı bir dille anlatır.
Doktorun karısı bu zulme sessiz kalmaz. Makasını saklar, kadınlarla birlikte silahlı grubun koğuşuna gider ve grubun liderini boğazından bıçaklar. Kadınlarla birlikte kaçar. Açlıktan çaresiz kalan diğer koğuşlar da harekete geçer; doktorun karısı gözlerinin gördüğünü açıklar ve bir kadın yatakları ateşe verir. Hastane yanar ve askerler çoktan gitmiştir. Dışarı çıkanlar şehrin tamamının kör olduğunu ve hayatın durduğunu görür.
Hastaneden çıktıktan sonra grubun yolculuğu başlar. Doktorun karısı, bir süpermarketin bodrumunda yiyecek bulur, ama dönüş yolunda kaybolur ve gözyaşlarına boğulur. Sokaklar sessiz ve karanlıktır; kör insanlar dükkânlara sığınmıştır. Bir kilisede, azizlerin heykellerinin gözleri bağlıdır; doktorla karısı bunun ne anlama geldiğini tartışır. Bu görüntü, romanın dinî ve ahlaki sorularının en çarpıcı simgelerinden biridir.
Bu karanlığın ortasında küçük şefkat anları da vardır. Bir köpek, doktorun karısının gözyaşlarını yalar, onu eve götürür ve grubun yoldaşı olur. Bir gözü bantlı yaşlı adam, siyah gözlüklü kızla sevgisini yeniden dile getirir. Grup sonunda doktorla karısının dairesine yerleşir; kadınlar yıkanır, çamaşır yıkanır, doktorun karısı gruba yüksek sesle kitap okur. Dayanışma, büyük sözlerle değil, küçük jestlerle kurulur.
Saramago'nun üslubu kendine özgüdür: diyaloglarda tırnak işareti yoktur, yalnızca nokta ve virgül kullanılır, paragraflar uzundur. Karakterlerin çoğu özel isim taşımaz; 'ilk kör adam', 'doktorun karısı', 'siyah gözlüklü kız' gibi tanımlarla anılırlar. Ülke ve şehir de adsızdır. Bu isimsizlik, hikâyeyi herhangi bir toplumun hikâyesi hâline getirir.
Körlük, başladığı gibi açıklanamaz biçimde çekilir. Doktorun karısı gruba kitap okurken ilk kör adam yeniden görmeye başlar; ertesi sabah herkes görür. Doktor, insanların gören ama bakmayan kör olduğunu söyler. Roman, bu belirsizlik ve umut karışımı bir notla kapanır.
Körlük, okurken zorlayan ama bırakmayan bir kitaptır. Saramago'nun diyaloglarda tırnak işareti kullanmaması ve uzun paragraflar kurması ilk sayfalarda yadırgatabilir; birkaç sayfa sonra bu akış hikâyenin gerilimiyle uyum sağlar.
Roman, 2008'de Fernando Meirelles tarafından sinemaya uyarlandı. Salgın hastalıklar, toplumsal kriz ve devletin tepkisi hakkında konuşulan her dönemde yeniden anılan bir kitaptır. Metin, belirli bir ülkeye ya da döneme bağlanmaz; bu da alegorinin evrenselliğini artırır.
Kitabın bir başka değeri, yazarın okura güvenmesidir. Saramago olayların anlamını açıklamaz; sahneyi gösterir ve çıkarımı okura bırakır. Bu yüzden her okur kitabı biraz farklı yorumlar, bir kısmı bir salgın hikâyesi olarak, bir kısmı siyasi bir hiciv olarak, bir kısmı da yalnızca bir insan dayanıklılığı portresi olarak.
Romanın hakkını vermek için, kör olmanın literal bir hastalık olarak değil bir metafor olarak da okunabileceğini eklemek gerekir. Saramago, insanların gözleri açıkken de başkalarının acısını görmemesine dikkat çeker. Kitabı bitirdiğinizde çevrenizdeki yalnızlığı, kayıtsızlığı ve dayanışmayı biraz farklı fark edersiniz.
Kime: Distopik ve alegorik romanlardan hoşlananlara; toplumsal çöküşü edebiyat yoluyla düşünmek isteyenlere. Şiddet ve cinsel saldırı sahneleri içerir
José Saramago
Güncelleme: 5 Kasım 2026