Nutuk
Mustafa Kemal Atatürk
Ekim 1927, Ankara. Mustafa Kemal kürsüye çıkar ve altı gün boyunca, toplam otuz altı saati aşan bir konuşmayla bir milletin sekiz yılını anlatır.
Nutuk, Mustafa Kemal Atatürk'ün 15–20 Ekim 1927'de Cumhuriyet Halk Fırkası'nın İkinci Büyük Kurultayı'nda altı gün boyunca okuduğu büyük konuşmadır. 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkışından 1927'ye kadar geçen dönemi, Kurtuluş Savaşı'nı, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılışını, saltanatın ve halifeliğin kaldırılmasını ve Cumhuriyet'in ilk yıllarını kendi gözünden anlatır. Söylediklerini telgraflar, mektuplar ve tutanaklarla belgeler. Konuşma, Gençliğe Hitabe ile sona erer. Hem bir tarih belgesi hem de Cumhuriyet'in kurucusunun kendi sesiyle yazılmış bir hesap verme metnidir.
Nutuk, Türkçenin en bilinen ilk cümlelerinden biriyle açılır: Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktığını söyler. Ardından o günlerin manzarasını çizer: Osmanlı Devleti Birinci Dünya Savaşı'ndan yenik çıkmış, ordusu dağıtılmış, İstanbul işgal altına girmiş, İzmir'e Yunan askerleri çıkmıştır. Kurtuluş için öne sürülen fikirleri, örneğin bir büyük devletin himayesine girme ya da manda önerilerini tek tek sayar ve hepsini reddettiğini anlatır.
İlk gün, Samsun'dan Amasya Genelgesi'ne, Erzurum ve Sivas kongrelerine uzanan dönemi kapsar. Mustafa Kemal bu aylarda bir yandan İstanbul hükümetiyle telgraf savaşı verir, bir yandan Anadolu'daki direniş gruplarını tek bir çatı altında toplamaya çalışır. Okur, telgraf başında sabahlayan, bir kongreyi toplamak için valilerle, komutanlarla ve İstanbul'la aynı anda pazarlık eden bir lider görür.
Sonraki günler Osmanlı Mebusan Meclisi'nin seçimlerini ve Misak-ı Millî'yi, İstanbul'un işgaliyle meclisin dağıtılmasını ve 23 Nisan 1920'de Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılışını anlatır. Ardından cepheler gelir: İnönü muharebeleri, Sakarya Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz. Mustafa Kemal savaşı yalnızca cephede değil, meclisteki tartışmalarda, iç isyanlarda ve diplomasi masasında da anlatır.
Son günler, Lozan'a giden yolu, saltanatın kaldırılmasını, Cumhuriyet'in ilanını, halifeliğin kaldırılmasını ve Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılmasına uzanan siyasi mücadeleyi kapsar. Mustafa Kemal bu bölümde bir zamanlar yol arkadaşı olan bazı isimlerle ayrılığını ve onlara yönelik eleştirilerini de ayrıntılı biçimde anlatır. Konuşma, 20 Ekim akşamı Türk gençliğine seslenen kısa ve ünlü hitabeyle biter.
Nutuk'u okumak, Kurtuluş Savaşı'nı ve Cumhuriyet'in kuruluşunu ders kitaplarının özetlerinden değil, olayların merkezindeki kişinin kendi anlatımından dinlemektir. Telgraf yazışmaları bir gerilim romanı gibi okunur; kongrelerin, meclis oturumlarının ve cephelerin arkasındaki pazarlıklar, okulda öğrenilen tarihi canlı bir hikâyeye dönüştürür.
Özgün metnin dili bugün ağır gelebilir; bu yüzden Türk Dil Kurumu'nun Söylev adıyla yaptığı çeviriden bu yana pek çok sadeleştirilmiş baskı vardır. Nutuk'un bazı anlatımlarına Kâzım Karabekir, Rauf Orbay ve Halide Edib gibi isimler itiraz etmiştir; bu tartışmaları bilmek de kitabı daha zengin okumayı sağlar.
Nutuk'u okurken metnin bir tarih kitabı değil, bir liderin kendi kuşağına ve gelecek kuşaklara verdiği hesap olduğunu akılda tutmak gerekir. Atatürk olayları kendi bakış açısından anlatır, kararlarının gerekçelerini belgelerle destekler ve karşı çıktığı kişilere sert eleştiriler yöneltir. Bu yüzden Nutuk, Kurtuluş Savaşı'nın ve Cumhuriyet'in kuruluşunun en önemli birinci el kaynaklarından biri olarak okunur. Metnin özgün dili bugünün okuru için ağır gelebilir; günümüz Türkçesine aktarılmış baskılar, belgeler ekiyle birlikte okumayı çok kolaylaştırır. Kitabın sonundaki Gençliğe Hitabe ise ayrıca okunup ezberlenen, Türkiye'de neredeyse herkesin tanıdığı bir metindir.
Kime: Kurtuluş Savaşı'nı ve Cumhuriyet'in kuruluşunu birinci elden okumak isteyenlere, tarih meraklılarına ve Atatürk'ü kendi sesinden tanımak isteyen herkese
Mustafa Kemal Atatürk
Güncelleme: 4 Kasım 2026