O Yılın Büyüsü
Joan Didion
Kocası bir akşam kalp krizinden ölür, kızı aynı günlerde yoğun bakımdadır; ardından yazar, yas denilen şeyin kendi aklını nasıl bükmeye başladığını yazar.
O Yılın Büyüsü, Joan Didion'ın 2005'te yayımlanan ve kocası yazar John Gregory Dunne'ın vefatının ardından yaşadığı yılı anlattığı anı kitabıdır. Didion, 2003'ün sonunda ani gelen bu kayıp sırasında, kızı Quintana'nın da zatürreden septik şoka giden bir hastalıkla yoğun bakımda yatmasıyla başa çıkmak zorunda kalır. Yası bir hastalık gibi inceler, tıbbi ve psikolojik kaynaklara bakar, kendi tuhaf düşüncelerini belgeler. Kitap, çarpıcı derecede sade ve kontrollü bir dille yazılmıştır; yas konusunda yazılmış en ünlü çağdaş metinlerden biridir.
Kitap, 30 Aralık 2003 akşamıyla başlar. Didion'ın kızı Quintana, zatürreden gelişen septik şokla hastanede yoğun bakımda, bilinci kapalı yatmaktadır. O akşam Dunne kalp krizi geçirir ve ölür. Didion aynı anda hem eşini kaybeden hem de kızının başında bekleyen biri olarak kalır.
Sonraki aylar, bir yas tutan insanın doğal ritmi olmayan bir zamanda geçer. Didion, bu dönemi bir tür büyülü düşünme olarak tanımlar: Dunne'ın ayakkabılarını atmaz, çünkü dönüp onlara ihtiyaç duyacağını düşünür. Ölümü kabul etmek yerine, ona bir geri dönüş şansı bırakır. Didion, bu davranışları utanmadan, ironik ama sevgi dolu bir açıklıkla yazar.
Kitabın bir yanı, yası bilimsel olarak anlamak için okunan literatürdür. Didion, psikiyatri ve tıp kaynaklarını inceler, yas tutma üzerine yazılmış kitaplara göz atar. Ancak bu okumalar ona teselli getirmez; kendi yaşadığı deneyim ile yazılanlar arasındaki mesafeyi daha da belirginleştirir.
Kızı Quintana'nın hastalığı da hikâyenin bir parçasıdır. Didion, eşini kaybederken kızının yaşamı için de çabalayan biri olarak hastane koridorlarında geçen günleri anlatır. İki yükün bir arada taşınması, kitabın duygusal gerilimini oluşturur. Quintana toparlanır, ama 2004'te Los Angeles Uluslararası Havalimanı'nda düşüp başını çarpınca yeniden hastaneye yatırılır.
Didion, yasın fiziksel ve zihinsel etkilerini de kaydeder. Dunne'ın ayakkabılarını saklaması, kitaptaki en bilinen ayrıntıdır; böyle küçük ve akıl dışı kurallar, kayıpla birlikte günlük hayatın ritminin nasıl bozulduğunu gösterir. Didion, acıyı büyük sözlerle değil, küçük ve somut sahnelerle anlatır.
Quintana'nın ikinci yatışı, Didion'ın ruh hâlini sakinleştirmez. Didion bu süreçte tıbbi kayıtları ve makaleleri okur ve yazar olarak her şeyi anlamaya, anlamak yoluyla denetimi geri kazanmaya çalışır. Kitabın bölümleri arasındaki kısa tekrarlar, zihnin takıntılı döngüsünü yansıtır.
Kitabın son bölümlerinde Didion yavaşça yeni bir yıla geçtiğini fark eder. Büyülü düşünmeyi bırakmaya başlar, ancak bunun sevdiği insanı artık gerçekten bırakmak anlamına geldiğini de bilir. Kitap, bir teselli ya da çözümle değil, bu kabullenişin sade tarifiyle sona erer. Didion kitabı 4 Ekim-31 Aralık 2004 arasında, Dunne'ın vefatından tam bir yıl ve bir gün sonra tamamlayacak biçimde yazdı.
Didion ve Dunne Ocak 1964'te evlendi ve Dunne'ın vefatına dek birlikte yaşadı. İkisi de yazardı. Kızları Quintana'yı 1966'da evlat edindiler. Kitap, bu uzun ortaklığın ayrıntısını sık sık anımsar; çünkü kaybın büyüklüğü, paylaşılan günlük hayatın küçük alışkanlıklarında saklıdır.
Kitap basılmadan önce, Ağustos 2005'te Quintana da pankreatit nedeniyle hayatını kaybetti. Didion elyazmasını değiştirmedi; kızının vefatını yıllar sonra Mavi Geceler'de yazdı. Bu yüzden O Yılın Büyüsü, yalnızca bir eşin değil, henüz sona ermemiş bir kaybın da kaydıdır.
O Yılın Büyüsü, ağıt olmaktan çok bir inceleme gibi yazılmıştır. Didion, gazeteci kimliğiyle kendi acısını nesnel bir mesafeyle tarif eder. Bu soğukkanlılık, okurun duygusunu abartılı bir ifadeyle değil, keskin bir doğrulukla uyandırır.
Kitap 2005'te Ulusal Kitap Ödülü'nü (Kurgu Dışı) kazandı; Pulitzer'e de finalist oldu. 2007'de Broadway'de, Vanessa Redgrave'in tek başına oynadığı bir oyuna dönüştü. Yas tutan biri için olduğu kadar, bu tür bir kaybı yaşamamış okur için de yaşam ve ölüm üzerine bir değerlendirmedir.
Kitabın etkisi, ince ve geniş bir duyguyu bol kelime kullanmadan aktarmasından gelir. Didion'ın cümleleri kısa, tekrarlı ve ölçülüdür; bu da okuru sarsıcı bir sessizliğin içine çeker.
Yas üzerine çok şey yazılmıştır, ama bu kitap, kişisel bir acıyı evrensel bir sadelikle anlatan nadir örneklerdendir. Okur, Didion'ın cümlelerinde kendi kayıplarının bir yankısını bulabilir; kayıp yaşamamış biri ise bu sessiz tanıklıktan ileride gereksinim duyacağı bir sözlük edinir.
Kime: Anı türünü sevenlere; kayıp ve yas üzerine dürüst bir kitap arayanlara; Didion'ın deneme dilini keşfetmek isteyenlere
Joan Didion
Güncelleme: 5 Kasım 2026