Dünya edebiyatından bakmak isterseniz Cemile ile başlayın. 80 sayfa, bir akşamda biter ve Aytmatov'un dilini tanıtır. Beğenirseniz Gün Olur Asra Bedel'e geçin; daha uzun, daha ağır ve daha genişletilmiş bir okuma.
Gazap Üzümleri ve Kelebek, listenin en uzun ve en sürükleyici kitapları arasında. İkisi de bir insanın zulme karşı ayakta kalma çabasını anlatır, ama biri toplumsal bir panoramada, öteki bireysel bir macerada. Hangisini seçeceğiniz, hangi tarafı sevdiğinize bağlı.
Zorluk bakımından en rahat kitaplar Cemile ve Kelebek; en yoğun olanlar Devlet Ana ve Yorgun Savaşçı. Yaban kısa olmasına rağmen yoğun bir okuma.
Bu kitapları arka arkaya okumak zorunda değilsiniz. İyi bir yöntem, Türk ve dünya edebiyatından birer kitabı dönüşümlü okumaktır: bir Kemal Tahir, bir Aytmatov, bir Yaşar Kemal. Böylece benzerlikleri ve farkları daha kolay görürsünüz. Bir kitabı yarıda bırakmak da ayıp değildir.
Okuma temposu için bir fikir: bu kitapların çoğu aceleyle okunmaya uygun değil. Yaşar Kemal'in, Kemal Tahir'in ve Aytmatov'un sayfalarında olay kadar atmosfer de önemlidir; bir manzara betimlemesini atlayıp hızla olaya geçen okur, romanın en değerli yerini atlamış olur. Bu yüzden bu kitapları günde yirmi otuz sayfa gibi sakin bir hızla okumak, hem tadı artırır hem de kitabın ritmine uyum sağlar.
Aynı yazarın birden fazla kitabını okumak, çoğu zaman tek bir kitaptan çok daha fazla şey verir. Kemal Tahir'in iki romanını art arda okuyan biri, yazarın Anadolu'ya bakışının nasıl tutarlı ve nasıl değişken olduğunu görür. Aynısı Aytmatov'un Cemile ve Gün Olur Asra Bedel'i için de geçerli; biri kısa bir aşk şiiri, öteki bir bozkır destanıdır ve aynı kalemden çıktıklarını anlamak ilginç bir deneyimdir.
Baskı konusunda bir not: bu listedeki Türkçe yazarların kitapları farklı yayınevlerinden çıkıyor; Yaşar Kemal Yapı Kredi Yayınları'ndan, Kemal Tahir Ketebe Yayınevi'nden, Yakup Kadri İletişim Yayınları'ndan, Aytmatov ise Ötüken Neşriyat'tan. Çeviri kitaplarda ton farkı olabilir; Aytmatov'u Refik Özdek çevirisiyle okumak iki kitap arasında sürekli bir ses sağlar.
Bir not: Yaşar Kemal'in dili, özellikle doğa betimlemeleri ve yöresel sözcükleri, ilk okumada yavaşlatıcı olabilir. Bu bir engel değil, kitabın tadıdır; cümleleri sesli okumak ya da yavaşlamak bu tadı artırır. Aynı şey Aytmatov için de geçerli: bozkır ve doğa betimlemeleri, hikâyenin bir parçasıdır.
Bu listede Türkçe okurun en kolay bulacağı kitaplar Yaban, Cemile ve Kelebek; en çok vakit isteyenler ise Gün Olur Asra Bedel ile Demirciler Çarşısı Cinayeti. Zamanınız kısıtlıysa Cemile ile başlayıp Yaban'a geçin: toplam 350 sayfa civarı iki kitapla hem dünya edebiyatından hem Türk edebiyatından bir köy anlatısı okumuş olursunuz. Bu ikili, İnce Memed'in neden bu kadar özel olduğunu da gösterir; çünkü ikisi de köyü anlatır, ama hiçbiri Yaşar Kemal'in destansı ölçeğine ulaşmaz.
Toprak ve direniş temasını daha derin okumak isteyenler için küçük bir kılavuz: Memed'in ağasından kaçışı bir adalet arayışıdır; Gazap Üzümleri'ndeki Joad ailesinin yolculuğu da öyle. Kelebek'te Papillon'un kaçışı ise kişisel özgürlük arayışıdır. Bu üçünü art arda okumak, adalet, özgürlük ve topraktan kopuş kavramlarının farklı coğrafyalarda nasıl benzer biçimde yaşandığını gösterir.
Son olarak, İnce Memed'i yeniden okumayı da bu listenin bir parçası sayın. Başka romanlardan döndüğünüzde, kitabın bazı sahnelerinin size farklı geldiğini göreceksiniz; çünkü kitap değişmez, okurun yanında taşıdığı deneyim değişir. Dört ciltlik serinin tümünü okumak ise Yaşar Kemal'in dünyasına gerçekten girmenin en iyi yoludur.