Shakespeare'e nereden başlanır? 7 kitapla okuma sırası
William Shakespeare'i ilk kez okuyacaklar için 7 kitap: Hamlet mi Romeo ve Juliet mi, oyunlardan sonelere geçiş, Türkçe baskılar ve okuma sırası.
0/7 kitabı okudun%0
Shakespeare'i okumak, çoğu insan için bir korku ile bir merak arasında gidip gelen bir karardır. Dil eski, mısralar sıkışık, sahne yönergeleri kuru görünür; öte yandan 'olmak ya da olmamak', 'Romeo, Romeo, neden Romeo'sun?' ya da 'Brütüs, sen de mi?' gibi cümleler gündelik konuşmaya o kadar yerleşmiştir ki, metni hiç açmamış biri bile yarı yarıya içindedir. Bu yüzden Shakespeare'le tanışmak aslında bir keşiften çok bir tanışmadır: bildiğiniz sahnelerin hangi hikâyenin içinden geldiğini görürsünüz.
Devamını oku
Shakespeare'e nereden başlanır sorusunun cevabı, tek bir kitaptan çok bir tür seçimidir. Aşk ve gençlik istiyorsanız Romeo ve Juliet. Siyaset ve ihanet istiyorsanız Julius Caesar. Karanlık, kısa ve sürükleyici bir şey istiyorsanız Macbeth. Aile, yaşlılık ve haksızlık üzerine ağır bir trajedi arıyorsanız Kral Lear. Dünyanın en çok konuşulan oyunuyla yüzleşmek istiyorsanız Hamlet. Ve oyun yerine şiir istiyorsanız Soneler. Hepsi aynı yazarın elinden çıktı, ama her biri farklı bir okuma ritmi ister.
Oyun okumak roman okumaktan farklıdır. Anlatıcı yoktur, her şey karakterlerin ağzından gelir ve okur sahneyi kafasında kurmak zorundadır. Bu başta yorucu görünse de bir süre sonra büyük bir özgürlüğe dönüşür: her okuyucu kendi Hamlet'ini, kendi Lady Macbeth'ini sahneler. Oyunu önce izlemek ya da bir kısmını sesli okumak da çok işe yarar; mısralar kulağa eklendiğinde anlam çoğu zaman kendiliğinden açılır.
Yedi kitabı üç basamakta ele alıyoruz. Birinci basamakta en erişilebilir üç oyun, ikincisinde dört büyük trajediden üçü, üçüncüsünde ise Shakespeare'in şiir yüzü yer alıyor.
Kimler için: Shakespeare'in oyunlarını sahnede ya da filmde görüp metne geçmek isteyenler, Hamlet'e girmeden önce daha rahat bir kapı arayanlar, oyun okumayı hiç denememişler
Romeo ve Juliet, Venedik Taciri ve Julius Caesar, Shakespeare'e girmek için en rahat üç oyun. Biri aşk, biri hukuk ve para, biri siyaset üzerine; üçü de hikâyesi net, karakterleri akılda kalan metinler.
Birbirine düşman iki ailenin çocukları olan Romeo ve Juliet, bir balo gecesinde karşılaşır ve aşık olur. Oyunun geri kalanı, bu aşkın ailelerin kini, aceleci kararlar ve talihsiz tesadüflerle nasıl yok olduğunu anlatır.
Devamını oku
Hikâye o kadar bilinir ki sonu sürpriz değildir; ayrıca oyunun başında anlatıcı ne olacağını zaten söyler; asıl etkileyici olan, Shakespeare'in gençlik tutkusunu hem güzel hem tehlikeli göstermesidir. Oyun nispeten kısa, sahneleri net ve diyalogları çarpıcı; bu yüzden Shakespeare okumaya yeni başlayanlar için en yumuşak giriştir. Balkon sahnesi ve ilk karşılaşmanın sonesi gibi bölümler, mısra okumanın tadını erkenden verir. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları baskısı, Özdemir Nutku çevirisiyle 133 sayfa.
Kime: Shakespeare'e kısa, bilinen ve duygusal bir oyunla girmek isteyenlere
Okurken: Mısraları içinizden değil, yüksek sesle okuyun; ritim kulağa oturunca anlam kolaylaşır.
Sonra: Aynı yazarın toplumsal bir tartışma içeren oyunu Venedik Taciri'ne geçin.
Para ödünç alan bir tüccar, borcunu zamanında ödeyemezse bedeninden bir parça verme şartıyla imzalanan bir senet ve bu senedin mahkemeye taşınması, oyunun merkezinde durur. Etrafında bir aşk hikâyesi, kutu seçme oyunu ve kılık değiştirme sahneleri döner.
Devamını oku
Oyun hem komedi hem sert bir toplumsal hesaplaşmadır; kutulardan birini seçerek evlenme hakkı kazanmaya çalışan talipler ve Portia'nın kılık değiştirerek mahkemede avukat rolüne girmesi, hikâyeye neşeli bir hareket katar; özellikle tefeci Shylock'un portresi, yazıldığı günden bugüne tartışılan bir konudur. Modern okur için oyunu hem bir dönem metni hem de önyargı üzerine bir tartışma olarak okumak, hem güzelliklerini hem sorunlarını fark etmeyi sağlar. Can Yayınları baskısı.
Kime: Hukuk, para ve önyargı üzerine tartışmalı bir oyunu okumak isteyenlere
Okurken: Mahkeme sahnesindeki konuşmaları dikkatli okuyun; oyunun fikirsel ağırlığı oradadır.
Sonra: Siyasi bir trajedi olan Julius Caesar'a geçin.
Roma'da bir grup senatör, cumhuriyeti tehdit ettiğini düşündükleri Caesar'ı öldürmeye karar verir. Suikast oyunun ortasında gerçekleşir ve asıl hikâye bundan sonra gelir: cenaze konuşmaları, halkın nasıl yönlendirildiği ve ‘doğru’ amacın yanlış araçlarla nasıl bozulabileceği.
Devamını oku
Brutus'un ilkeli ama saf tavrı ile Antonius'un hesaplı hitabeti arasındaki fark, siyasetin dilini anlamak için hâlâ ders niteliğindedir. Oyun, Shakespeare'in trajedileri arasında en tartışmaya açık ve en siyasi olanlardan biridir. Başlığına rağmen Caesar oyunun yarısına varmadan sahneden çekilir; asıl kahraman, vicdanı ile eylemi arasında sıkışan Brutus'tur.
Kime: Siyasi güç, ihanet ve hitabet üzerine bir oyun arayanlara
Okurken: Cenaze konuşması sahnesini sesli okuyun; Shakespeare'in retorik ustalığı en açık orada görünür.
Sonra: Büyük trajedilere, Macbeth ile devam edin.
Barış Özcan
2. Basamak: Büyük trajediler
Macbeth, Hamlet ve Kral Lear, Shakespeare'in en bilinen trajedileri. Macbeth kısa ve hızlı, Hamlet uzun ve düşünce yüklü, Kral Lear ise acımasız ve derin. İlk basamaktan sonra bu üçüne geçmek, Shakespeare'in gücünü tam olarak anlamayı sağlar.
Bir savaş kahramanı olan Macbeth, cadıların kehaneti ve karısının ısrarıyla kralı öldürüp tahta geçer. Oyun, bu ilk cinayetin onu nasıl daha büyük şiddete sürüklediğini ve suçluluğun akıl sağlığını nasıl aşındırdığını anlatır.
Devamını oku
Shakespeare'in en kısa trajedilerinden biri olduğu için tempo yüksektir; sahneler hızlı değişir ve gerilim hiç düşmez. Lady Macbeth'in sahneleri, oyun edebiyatının en akılda kalan bölümlerindendir; özellikle uykusunda dolaşıp ellerindeki lekeyi silmeye çalıştığı sahne, suçluluğun bedende nasıl yaşadığını birkaç dakikada gösterir. Macbeth'in arkadaşı Banquo'nun hayaleti ise oyunun gerilimini bir üst katmana taşır. Bu kitap, büyük bir trajediyi tek oturuşa yakın sürede bitirmek isteyenler için en uygun seçimdir.
Kime: Kısa, karanlık ve gerilim dolu bir trajedi arayanlara
Okurken: Kehanetlerin nasıl yorumlandığına dikkat edin; oyunun trajedisi, Macbeth'in kehaneti kendi lehine okumasından doğar.
Sonra: Shakespeare'in en çok konuşulan oyunu Hamlet'e geçin.
Danimarka prensi Hamlet, babasının hayaletinden onun öldürüldüğünü ve katilin amcası olduğunu öğrenir. Oyunun geri kalanı, intikam almak ile düşünmek arasında gidip gelen bir adamın hikâyesidir.
Devamını oku
Hamlet'i bu kadar özel kılan şey olay örgüsünden çok sesidir: kararsızlığı, ironisi, ölüm üzerine tefekkürü ve oyun içinde oyun kurma fikriyle karşımıza çıkan çok katmanlı yapı. Oyun uzun ve yoğundur; ilk okumada her satırı anlamaya çalışmak yerine hikâyenin akışını yakalamak daha sağlıklıdır. Dünyanın en çok yorumlanan oyunlarından biri olması da bu açıklığa bağlı. Hamlet gerçekten deli mi, yoksa deli rolü mü yapıyor? İntikamı neden ertelediği bir korkaklık mı, bir ahlaki tereddüt mü? Oyun bu soruları cevaplamaz; ve her yeni okuma, onları bir kez daha açar. Ophelia'nın hikâyesi ile mezarcı sahnesi de oyunun en akılda kalan bölümleri arasındadır. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları baskısı, Sabahattin Eyüboğlu çevirisiyle 188 sayfa.
Kime: Shakespeare'in en büyük ve en tartışılan oyunuyla yüzleşmek isteyenlere
Okurken: Hamlet'in konuşmalarını birer küçük deneme gibi düşünün; her biri kendi içinde bir düşünce hareketi taşır.
Sonra: Daha acımasız bir trajediye, Kral Lear'a geçin.
Yaşlı kral Lear, krallığını üç kızı arasında bölüştürmeye karar verir ve payı, ona ne kadar sevdiklerini söyleyenlere göre dağıtacağını açıklar. İki kızı abartılı sevgi gösterir; en küçüğü ise dürüst kalır ve cezalandırılır.
Devamını oku
Oyun, bu hatalı karardan sonra Lear'ın düşüşünü, delirişini ve gerçeği geç öğrenişini anlatır. Aile, yaşlılık ve haksızlık üzerine yazılmış en sarsıcı oyunlardan biridir. Kitap kısa olsa da yoğundur; sahneler arasında ara vermek, ağırlığı taşımayı kolaylaştırır. Dürüst kalan küçük kızın adı Cordelia'dır ve onun sessizliği, oyunun en keskin ironilerinden birini oluşturur. Ana hikâyenin yanında, bir soylunun iki oğluyla yaşadığı paralel bir hikâye daha vardır; ikisi birleşince oyun, bir ailenin değil bir dünyanın çöküşü gibi okunur. Akılçelen Kitaplar baskısı 128 sayfa.
Kime: Daha derin, daha ağır ve insani bir trajediye hazır okurlara
Okurken: Soytarının sahnelerine dikkat edin; oyunun en keskin gözlemleri çoğu zaman onun ağzından gelir.
Sonra: Shakespeare'in şiir yüzüne, Soneler'e geçin.
İlber Ortaylı, Steve Jobs
3. Basamak: Şiir
Soneler, Shakespeare'in oyun dışındaki yüzüdür. Kısa, yoğun ve duygusal şiirlerden oluşan bu kitap, oyunları okuduktan sonra yazarın dilini daha yakından duymak için uygundur.
Shakespeare'in soneleri, on dört dizelik kısa şiirlerde aşkı, zamanı, güzelliği, kıskançlığı ve ölümü işler. Oyunlardaki geniş sahnelerin yerini burada tek bir duygu ya da tek bir düşünce alır.
Devamını oku
Sonelerin çoğu, birini sevmeyi ve onu zamanın yıkımına karşı şiirde ölümsüzleştirmeyi konu alır. Kitabı bir romanı okur gibi baştan sona okumak zorunda değilsiniz; günde bir iki sone okumak ve üzerine düşünmek daha doğru bir tempodur. Oyunların mısra ritmine alışmış okur, sonelerde aynı ritmin daha sıkı bir biçimde çalıştığını fark eder. Kapra Yayıncılık baskısı, Cemre Naz Öztürk çevirisiyle.
Kime: Shakespeare'in oyunlarının dışında kısa ve yoğun şiirler okumak isteyenlere
Okurken: Her soneyi iki kez okuyun: önce akışı yakalamak, sonra son iki dizedeki dönüşü görmek için.
Sonra: Yeniden bir oyuna dönün; sonelerin dili oyunlardaki mısraları daha net duyurur.
İlhan İrem
Okuma yolu
Shakespeare'i okumanın en önemli ilkesi, her kelimeyi anlamaya çalışmamaktır. Eski dil, bilinçli olarak yoğun yazılmış mısralar ve günümüzde kullanılmayan imgeler vardır. İlk okumada akışı yakalamak yeterlidir; ikinci okumada ayrıntılar kendiliğinden açılır. Bir sahnede takılırsanız geçip ilerleyin, sonra gerekirse geri dönün.
Önerdiğimiz sıra: Romeo ve Juliet, Venedik Taciri, Julius Caesar, Macbeth, Hamlet, Kral Lear ve en sonda Soneler. Bu sıra, hikâyesi en net oyunlardan başlayıp ağır trajedilere ilerler. Macbeth'i Hamlet'ten önce koymamızın nedeni, kısalığı ve temposudur; trajedi okumanın ritmine alışmak için iyi bir basamaktır.
Devamını oku
Mümkünse oyunları bir sahne uyarlamasıyla birlikte deneyin. Önce bir filmini ya da kaydını izlemek, ardından metni okumak ya da tersini yapmak, karakterlerin birbirinden nasıl ayrıldığını görmenize yardım eder. Oyunlar izlenmek için yazıldı; sahnede açılan anlam, sayfada gözden kaçabilir.
Çevirinin okuma üzerindeki etkisi büyüktür. Shakespeare'in Türkçedeki oyunları farklı çevirmenlerin elinden çıktı; kimi çeviri mısra düzenini korur, kimi daha akıcı bir düzyazıya yaklaşır. Bir oyunu iki farklı çeviriyle karşılaştırmak, hem çeviri sanatına hem de metnin kendisine yeni bir gözle bakmanızı sağlar.
Shakespeare'in kahramanlarının çoğu bir karar anında sıkışır: Hamlet intikam ile vicdan, Macbeth hırs ile sadakat, Lear gurur ile gerçek arasında kalır. Oyunları okurken bu karar anını işaretlemek, hikâyenin nerede döndüğünü görmenizi kolaylaştırır. Her oyunda böyle bir kırılma noktası vardır ve sonrası, o kararın sonuçlarının yavaş yavaş ortaya çıkışıdır.
Zamanlama notu: oyunlar kısa görünür ama yoğundur. Bir oyunu tek oturuşta bitirmeye çalışmak yerine, perde perde okumak çok daha verimlidir. Her perdeden sonra on dakika ara vermek, olup biteni zihninizde oturtmanızı kolaylaştırır.
Shakespeare'i sevdikten sonra benzer büyüklükte başka klasiklere geçmek isterseniz, dünya klasikleri üzerine hazırlanan yazılar iyi bir sonraki adım olabilir.