Dünya edebiyatına bakmak isterseniz Yeraltından Notlar ve Çavdar Tarlasında Çocuklar iki doğal başlangıç. İlki yoğun ve felsefi, ikincisi akıcı ve sıcak. Kör Baykuş ise daha karanlık ve daha zor; deneyimli okur için.
Biçimsel oyunlar sizi cezbediyorsa Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu ile başlayın: kısa ve parlak. Seksek daha uzun ve daha zor; Calvino'yu bitirdikten sonra okumak daha rahat olur.
Zorluk açısından en rahat kitaplar Çavdar Tarlasında Çocuklar, Aylak Adam ve Korkuyu Beklerken; orta zorlukta Anayurt Oteli, Yeraltından Notlar ve Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu; en yoğun olanlar Kör Baykuş ve Seksek.
Mizah arayan okur için sıralama şöyle olabilir: önce Korkuyu Beklerken, sonra Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu, sonra Çavdar Tarlasında Çocuklar. Bu üçü, Tutunamayanlar'ın gülümseten tarafını farklı sesler ve farklı coğrafyalarda sürdürür. Sessizlik arayan okur için sıralama tersine döner: Anayurt Oteli, Aylak Adam, Kör Baykuş. Bu üçü, Atay'ın kahramanlarının kalabalıkta yaşadığı yalnızlığı boş odalarda ve sokaklarda yaşar.
Roman yapısını merak edenler için de bir yol var: Calvino'nun kitabı okurla doğrudan konuşur, Cortázar'ınki okurun sırayı seçmesine izin verir, Atay'ın kitabı ise mektuplar, günlükler ve iç konuşmalarla farklı anlatım türlerini içinde taşır. Üç kitabı birlikte okuduğunuzda, romanın bir sabit biçim olmadığını, her yazarın kendi biçimini icat edebileceğini görürsünüz.
Uzun bir kitabın ardından kısa kitaplara geçmek, çoğu okur için rahatlatıcıdır. Tutunamayanlar 736 sayfa; bu listedeki çoğu kitap bunun üçte biri ya da daha azı kadar. Bu yüzden Tutunamayanlar'dan sonra bir ay içinde üç ya da dört kitap bitirmek mümkündür ve bu, okuma motivasyonunu canlı tutar.
Tutunamayanlar'ı sevip daha önce okumamış arkadaşlara öneri yapmak isterseniz de bu liste işe yarar. Aylak Adam ve Çavdar Tarlasında Çocuklar, romanı henüz okumamış biri için bile iyi giriş kitapları olabilir; çünkü ikisi de kısa, ikisi de yalnızlığı anlatır ve ikisi de Atay'ın dünyasına hazırlık sayılabilir.
Çeviri kitaplarda baskı seçimi önemli. Yeraltından Notlar için Nihal Yalaza Taluy çevirisi, Çavdar Tarlasında Çocuklar için Coşkun Yerli çevirisi, Seksek için Necla Işık çevirisi ve Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu için Eren Cendey çevirisi Türkçede yaygın olarak okunuyor. Kör Baykuş'u ise Behçet Necatigil çevirisiyle okumak, kitabın şiirsel tonunu korur. Çevirmenin sesine alışmak, özellikle deneysel kitaplarda okuma keyfini doğrudan etkiler.
Bu listeden ikisini seçmek gerekirse, Tutunamayanlar'ı sevmiş her okur için Aylak Adam ile Çavdar Tarlasında Çocuklar'ı öneririz: biri Türkçeden, biri dünyadan; biri sessiz, biri konuşkan; biri sokakta, biri çocukluk ile yetişkinlik arasında. İkisi birlikte, Atay'ın romanının çevresindeki geniş manzarayı kısa sürede gösterir.
Bu kitapları arka arkaya okumak zorunda değilsiniz. Yalnızlık ve yabancılaşma temalı kitapları peş peşe okumak ruh halinizi etkileyebilir. Aralara daha hafif bir kitap koymak iyi bir fikir. Bir kitabı yarıda bırakmak da ayıp değildir.
Bir not: Tutunamayanlar'ı seven okur çoğu zaman kitabı bir komünite duygusuyla sever: ‘ben de böyle hissettim’ diyen insanlarla paylaşmak ister. Bu yüzden kitapları tek başına okumak yerine bir arkadaşla ya da küçük bir okuma grubuyla konuşarak okumak, listedeki kitapların çoğunu daha da değerli kılar.
Son olarak, Tutunamayanlar'ı yeniden okumayı da bu listenin bir parçası sayın. Başka kitaplardan döndüğünüzde, Turgut'un ve Selim'in sesinin size daha farklı geldiğini göreceksiniz; çünkü kitap değişmez, okurun yanında taşıdığı yalnızlık değişir.