İçeriğe atla

Menü

Rafım

okai

Rafına kitap ekle

Görselkitapyurdu.comLisansBasın fotoğrafıKaldırma talebi

Kitap özeti · 4 dk

Memleketimden İnsan Manzaraları özeti

Memleketimden İnsan Manzaraları · Nazım Hikmet · 1966

1941'de Haydarpaşa Garı'nın merdivenlerinde bir adam durur; trenler kalkarken bir şair, hapishane hücresinden bütün bir memleketin portresini çizmeye başlar.

Kısaca

Memleketimden İnsan Manzaraları, Nâzım Hikmet'in 1939'da cezaevinde yazmaya başladığı, yaklaşık on yedi bin dizelik destansı şiir kitabıdır. Haydarpaşa'dan kalkan iki trenin yolcularıyla açılır: birinde köylüler, işçiler ve kelepçeli mahkûmlar, ötekinde tüccarlar, politikacılar ve fabrikatörler vardır. Şair, İkinci Meşrutiyet'ten İkinci Dünya Savaşı'na uzanan yılların Türkiyesini sıradan insanların hayat hikâyeleriyle anlatır. Şiir, düzyazı ve senaryo tekniklerini iç içe kullanır. Nâzım Hikmet'in eserleri yasaklı olduğu için kitap ancak 1966-1967'de beş cilt olarak yayımlanabildi.

Konusu

Kitap bir tren garında açılır. 1941'de, İstanbul'un Haydarpaşa Garı'nda merdivenlerde Galip Usta bekler. Beş yaşında her gün kâğıt helva yemek istemiş, on beşinde sarı iskarpin hayal etmiş, şimdi elli iki yaşında işsiz kalma korkusuyla yaşayan bir adamdır. Yanında nüfus kâğıdı bile olmayan yoksul bir çocuk, Kafkasyalı bir kadın, çorap atölyesinde çalışan on üç yaşında bir kız ve jandarmaların arasında yürüyen kelepçeli gençler vardır. Saat 15.45'te kalkan trenin üçüncü mevki vagonu, kitabın ilk sahnesi olur.

Devamını oku

Tren Pendik'ten, Göztepe'den geçip Anadolu'ya doğru ilerlerken şair her yolcunun hikâyesini açar. On dokuz yaşındaki tesviyeci Fuat, perdeleri kapatıp kitap okudukları için arkadaşlarıyla iki yıldır hapistedir. Köylüler, askerler, işçiler ve tutsaklar aynı vagonda sallanır; kimisinin hayatı birkaç dizede biter, kimisi kitap boyunca karşımıza çıkmaya devam eder. Galip Usta, Fuat'ın kelepçesine bakıp dünyada ne kadar çok fabrika ve ne kadar çok insan olduğunu düşünmeye dalar.

İkinci kitapta aynı gardan başka bir tren, Anadolu Sürat Katarı kalkar. Bu kez kompartımanlarda edipler, gazeteciler, mebusluk peşindeki adamlar, savaş yıllarında hızla zenginleşmiş tüccarlar ve fabrika sahipleri oturur. Satranç oynayan bir yazar, hiçbir kitabı sonuna kadar okumamış ama okumadım da dememiş bir gazeteci, milliyetçilikten söz edip ortaklıklar kuran bir zengin, yolculuk boyunca memleket meselelerini konuşur. Yemekli vagonda ise bir garson, aşçıbaşı ve bir doktor şiir tartışır. Bu kitaba Kurtuluş Savaşı Destanı'ndan bölümler de girer.

Kitabın en sevimli sahnelerinden biri, gece saat ona doğru Bilecik civarında yemekli vagonda geçer. Garson Mustafa, Ahmet Haşim'in şiirlerini okumuş ve beğenmemiştir: ona göre bu şiirlerde açık, cesur ve umutlu tek bir söz yoktur, oysa şiir bugünün dünyasını anlatmalıdır. Sonra kendi okuduğu bir destanı arkadaşlarına anlatmaya başlar. Nâzım Hikmet'in kitabını hapishanede yazarken koğuş arkadaşlarına okuduğu bilinir; trendeki bu küçük edebiyat sohbeti, o koğuş akşamlarının bir yansıması gibidir.

Üçüncü kitap hapishanede ve bir taşra hastanesinde geçer; mahkûm Halil'in iç dünyası ve davasına bağlılığı öne çıkar. Dördüncü kitap Sovyetler Birliği'nde ve Fransa'da faşizme karşı direnenlere uzanır. Beşinci kitap yarım kalmıştır; savaş yıllarının Türkiye'deki yoksulluğunu ve sıkıntılarını anlatır. Şairin hapisten çıktığında altmış bin satırı aştığını söylediği metnin bir kısmı, yurt dışına çıkışından sonra arkadaşlarının elinde yakalanma korkusuyla yok edildi; bugün elimizde kalan yaklaşık on yedi bin dizedir.

Karakterler

Galip Usta
Kitabın ilk sayfasındaki adam. Tuhaf şeyler düşünmesiyle bilinen, el emeğinin yerini makinenin aldığı yıllarda işsiz kalmaktan korkan yaşlı bir işçidir; korkularıyla ve küçük hayalleriyle Anadolu insanının sıradan yüzünü taşır.
Halil
Siyasi mahkûm, şiirin vicdanı. Her şeyini, gerekirse gözlerini bile davasına vermeye hazır olduğunu kendine söyleyen; umudunu bir doğum sahnesinde yeniden bulan genç aydındır. Araştırmacılar onda Nâzım Hikmet'in kendisini görür.
Fuat
Kitap okudukları için hapse düşen on dokuz yaşında bir tesviyeci. Trende kelepçesiyle yolculuk eder; gençliğiyle ve öfkesiyle umudun temsilcisidir.
Sürat Katarı'nın yolcuları
Nuri Cemil, Burhan Özedar ve kompartıman arkadaşları: savaş yıllarında devlet imkânlarından yararlanarak zenginleşen, ilkeleri işlerine göre değişen burjuvalar. Şair onları ironiyle çizer.
Doktor Faik
Yemekli vagonda şiir tartışmasına katılan doktor. Hiçbir yere tutunamayan, umudunu yitirmiş aydının trajik örneğidir ve Halil'in karşısında bir zıt kutup gibi durur.

Temalar

Sıradan insanın destanı
Kahramanlar paşalar ya da padişahlar değil; işçiler, köylüler, mahkûmlar ve çocuklardır. Şair yüzlerce küçük hayatı yan yana dizerek bir dönemin büyük resmini çıkarır.
Sınıf ve eşitsizlik
İki tren iki dünyadır: biri üçüncü mevki vagonda, öteki yemekli vagonun ve kadife koltukların arasında yol alır. Aynı memleketin içindeki uçurum, yolculuğun kendisiyle görünür olur.
Umut ve direniş
Hapishane, savaş ve yoksulluk anlatılsa da kitabın sesi karamsar değildir. Halil'in inancı ve dördüncü kitaptaki faşizme karşı direnenler, geleceğe dair inatçı bir umudu taşır.
Biçimlerin buluşması
Şiir, düzyazı ve film senaryosu iç içe geçer. Saat saat ilerleyen tren, kesilip birleştirilen sahneler gibi okunur; Türk şiirinde eşi az görülmüş bir deneydir.

Neden okunmalı

Memleketimden İnsan Manzaraları, bir şiir kitabından çok bir ülkenin kalabalık bir fotoğraf albümü gibidir. Sayfaları çevirdikçe Haydarpaşa'nın merdivenlerinden Anadolu bozkırına, hapishane koğuşlarından kompartıman sohbetlerine geçersiniz. Yüzlerce insanın adı, korkusu ve hayali birkaç dizede canlanır; bazıları sizinle kitap boyunca yol alır.

Devamını oku

Nâzım Hikmet şiirinin doruğu sayılır ve Millî Eğitim Bakanlığı'nın 100 Temel Eser listesindedir. Hapiste, yasaklar altında yazılmış, bir kısmı kaybolmuş ve şairin vefatından ancak yıllar sonra yayımlanabilmiş olması, okumayı ayrıca dokunaklı kılar. Uzun bir kitap; her akşam bir istasyon okur gibi bölüm bölüm ilerlemek en güzelidir.

Kitabın bir başka büyüsü, kahramanların hiçbirinin sıradan olmamasıdır. Orhan Kemal, Bursa Cezaevi'nde Nâzım Hikmet'le geçirdiği yılları anlatırken, koğuştaki köylülerin, çorbacıların, kaptanların ve göçmenlerin esere birer ad ve rol olarak girdiğini, şiir okunurken dinleyenlerin iç geçirip ağladığını hatırlar. Yani bu sayfalarda yaşayanlar, bir zamanlar gerçekten var olmuş insanların gölgeleridir.

Kime: Nâzım Hikmet'i yalnızca aşk şiirlerinden tanıyanlara, Türkiye'nin 1920-1940 yıllarını insan hikâyeleriyle okumak isteyenlere ve uzun soluklu, sinematik şiiri sevenlere.

Güncelleme: 4 Kasım 2026

Okuyanlar

Tümü

Yazılarda

Tümü